Wanneer een eenvoudig naamplaatje onverwacht veel informatie prijsgeeft
Ultraviolet licht wordt vaak geassocieerd met schilderijen, glas, mineralen of fluorescentie van edelstenen. Veel minder bekend is dat ook emaille onder UV verrassende eigenschappen kan vertonen.
Dat geldt niet alleen voor decoratieve emaillekunst of sieraden, maar ook voor eenvoudige industriële voorwerpen, zoals het afgebeelde identificatieplaatje van een melktank.
Onder normaal daglicht lijkt het een vrij alledaags object. Een geel geëmailleerd plaatje met zwarte opschriften en een praktische functie: het aangeven van de inhoud van een melktank.
Onder ultraviolet licht vertelt hetzelfde object echter een heel ander verhaal.
De gele emaillaag verandert onder 365 nm UV-A in een warme dieprode fluorescentie, terwijl de zwarte opdruk vrijwel onveranderd blijft. Juist zulke onverwachte reacties maken ultraviolet licht tot een bijzonder waardevol hulpmiddel bij materiaalonderzoek.
Wat is emaille?
Emaille is in feite een dunne laag glas die bij hoge temperatuur op een metalen ondergrond wordt versmolten.
Tijdens dit proces smelt het glas tot een harde, duurzame en chemisch stabiele laag die het metaal beschermt tegen vocht, slijtage en corrosie.
Afhankelijk van de toepassing kunnen aan de glasmassa verschillende metaaloxiden, kleurstoffen en andere grondstoffen worden toegevoegd.
Daardoor ontstonden in de loop van de negentiende en twintigste eeuw duizenden verschillende emaillesoorten met ieder hun eigen kleur, glans en technische eigenschappen.
Emaille werd toegepast op:
- reclameborden;
- straatnaamborden;
- huishoudelijke artikelen;
- pannen;
- laboratoriumapparatuur;
- melkbussen;
- melktanks;
- machines;
- elektrische installaties;
- en talloze identificatieplaatjes zoals het afgebeelde exemplaar.
Juist omdat emaille zo duurzaam is, zijn veel van deze objecten vandaag de dag nog altijd in gebruik of bewaard gebleven.
Waarom verandert de kleur onder UV?
Veel mensen verwachten dat ultraviolet licht een object simpelweg laat oplichten.
In werkelijkheid is de reactie veel ingewikkelder.
Wanneer UV-straling het emaille bereikt, nemen bepaalde bestanddelen in de glaslaag tijdelijk energie op.
Een deel van die energie wordt vrijwel direct weer uitgezonden als zichtbaar licht.
Dat verschijnsel noemen we fluorescentie.
Welke kleur zichtbaar wordt, hangt af van een groot aantal factoren, waaronder:
- de samenstelling van de glasmassa;
- de gebruikte pigmenten;
- metaaloxiden;
- eventuele kleurstoffen;
- de productiemethode;
- de dikte van de emaillaag;
- en zelfs de gebruikte UV-golflengte.
Daardoor kunnen twee ogenschijnlijk identieke gele emailleplaten onder UV een volledig verschillende reactie vertonen.
Een opvallend verschil binnen één object
Het interessante aan dit identificatieplaatje is dat niet alle onderdelen hetzelfde reageren.
De gele emaillaag fluoresceert opvallend rood.
De zwarte letters en cijfers blijven daarentegen vrijwel donker.
Dat is geen toeval.
Voor verschillende kleuren worden verschillende pigmenten en metaalverbindingen gebruikt.
De samenstelling van zwart emaille wijkt daarom sterk af van die van geel emaille.
Juist zulke verschillen maken ultraviolet licht zo waardevol.
Niet alleen tussen verschillende objecten, maar zelfs binnen één enkel object kunnen verschillende materialen een totaal andere reactie vertonen.
Een hulpmiddel voor materiaalonderzoek
Kan ultraviolet licht hiermee aantonen hoe oud een object is?
Nee.
En dat is misschien wel de belangrijkste conclusie.
UV levert zelden een definitief antwoord.
Wel kan het belangrijke aanwijzingen geven.
Bij geëmailleerde objecten kan ultraviolet licht onder meer helpen bij:
- het vergelijken van verschillende emaillesoorten;
- het herkennen van afwijkende pigmenten;
- het opsporen van restauraties;
- het ontdekken van overschilderingen;
- het herkennen van latere reparaties;
- het documenteren van materiaaleigenschappen;
- en het vergelijken van objecten uit verschillende productieperioden.
Juist de combinatie van UV-onderzoek, visuele inspectie en kennis van productietechnieken leidt tot betrouwbare conclusies.
Het afgebeelde identificatieplaatje
Het object op deze pagina is een geëmailleerd identificatieplaatje afkomstig van een melktank.
Onder daglicht oogt het helder geel met een zwarte opdruk.
Onder een 365 nm UV-A-lamp verandert de uitstraling volledig.
De gele emaillaag vertoont een diepe roodachtige fluorescentie, terwijl de zwarte opdruk nauwelijks reageert.
Dat maakt dit eenvoudige industriële plaatje tot een bijzonder leerzaam praktijkvoorbeeld.
Niet omdat het een kostbaar museumobject is.
Maar juist omdat het laat zien dat ultraviolet licht ook bij ogenschijnlijk alledaagse voorwerpen verrassende materiaaleigenschappen zichtbaar kan maken.
Industriële objecten verdienen vaak meer aandacht
Binnen de wereld van kunst en antiek gaat de aandacht vaak uit naar schilderijen, glaswerk en keramiek.
Toch vertellen industriële objecten minstens zo interessante verhalen.
Identificatieplaatjes zoals dit werden ooit puur functioneel geproduceerd.
Ze moesten leesbaar, duurzaam en bestand tegen intensief gebruik zijn.
Juist daardoor vormen ze vandaag de dag interessante studieobjecten voor liefhebbers van materiaaltechniek, industriële vormgeving en conservering.
Onder ultraviolet licht blijkt bovendien dat ook deze ogenschijnlijk eenvoudige voorwerpen eigenschappen bezitten die onder normaal daglicht volledig verborgen blijven.
Waarom ultraviolet licht mij blijft verrassen
Toen ik dit plaatje voor het eerst onder UV onderzocht, verwachtte ik eerlijk gezegd geen spectaculaire reactie.
Juist daarom was de roodachtige fluorescentie zo verrassend.
Het bevestigde opnieuw wat ik inmiddels bij veel materialen heb ervaren.
Ultraviolet licht geeft lang niet altijd antwoorden.
Maar het laat vrijwel altijd iets zien wat je onder normaal daglicht over het hoofd zou zien.
En misschien is dát wel de grootste kracht van UV.
Niet dat het objecten mooier maakt.
Maar dat het ons leert beter te kijken.
UV-profiel
Object: Geëmailleerd identificatieplaatje van een melktank
Materiaal: Staal met glasemaille
Kleur bij daglicht: Geel met zwarte opdruk
UV-reactie (365 nm UV-A): De gele emaillaag vertoont een opvallende dieprode fluorescentie, terwijl de zwarte opdruk nauwelijks reageert.
Onderzoekswaarde: Vergelijking van emailles, pigmentonderzoek, documentatie van materiaaleigenschappen en ondersteuning bij restauratie- en conserveringsonderzoek.
Belangrijk: De fluorescentie van emaille vormt een interessante materiaaleigenschap, maar is op zichzelf geen bewijs voor ouderdom, authenticiteit of fabrikant. UV-onderzoek moet altijd worden gecombineerd met andere onderzoeksmethoden.
