Foxing in papier

Bruine of roestkleurige vlekken in papier worden foxing genoemd. Deze karakteristieke verkleuring komt veel voor bij oude prenten, gravures, aquarellen, tekeningen, kaarten, boeken en documenten. Vooral papier uit de 19e en vroege 20e eeuw is gevoelig voor foxing, maar ook ouder handgeschept papier kan ermee te maken krijgen.

Foxing is geen gewone vervuiling en ook geen normale ouderdomsverkleuring. De vlekken ontstaan in het papier zelf als gevolg van complexe chemische processen waarbij vocht, metaalionen en de samenstelling van het papier een belangrijke rol spelen. Mogelijk spelen ook schimmels of andere micro-organismen een rol, al verschilt dat per object.

Wat is foxing?

Foxing bestaat uit kleine tot grotere bruine of roestkleurige vlekken die verspreid over het papier kunnen voorkomen. De kleur varieert van lichtgeel en lichtbruin tot donkerbruin of roodbruin. Sommige vlekken zijn nauwelijks zichtbaar, terwijl andere duidelijk afsteken tegen het papier.

De naam foxing verwijst waarschijnlijk naar de roodbruine kleur van een vos (fox), hoewel hierover verschillende verklaringen bestaan.

Hoe ontstaat foxing?

Foxing ontstaat meestal door een combinatie van meerdere factoren:

• vocht en een verhoogde relatieve luchtvochtigheid;
• metaalionen, zoals ijzer of koper, die tijdens de papierproductie of later in het papier terecht zijn gekomen;
• natuurlijke veroudering van cellulose;
• verzuring van het papier;
• mogelijk microbiële activiteit, zoals schimmels.

Onder invloed van vocht kunnen metaalionen oxidatiereacties veroorzaken waarbij bruine verkleuringsproducten ontstaan. Wanneer schimmelsporen aanwezig zijn, kunnen deze het proces versnellen of plaatselijk beïnvloeden. Daarom is foxing niet altijd uitsluitend een schimmelprobleem en ook niet altijd uitsluitend een chemisch probleem.

Waarom ontstaat foxing op bepaalde plekken?

Foxing is zelden gelijkmatig over een vel papier verdeeld. De vlekken ontstaan vaak op plaatsen waar de omstandigheden lokaal anders zijn geweest, bijvoorbeeld:

• onder oude kartonnen ruggen;
• langs oude passe-partouts (zie ondestaande afbeelding)
• op plaatsen waar lijm aanwezig was;
• op plekken met een hogere concentratie metaalionen;
• waar langdurig vocht of condens aanwezig is geweest.

Hierdoor kunnen sommige delen van een kunstwerk zwaar zijn aangetast, terwijl andere delen vrijwel onbeschadigd zijn.

Hoe herken je foxing?

Foxing is meestal goed te herkennen aan:

• kleine bruine stippen;
• roestkleurige vlekken;
• wolkachtige verkleuringen;
• ronde of onregelmatige patronen;
• soms een lichte halo rondom de kern van de vlek.

De verkleuring komt vaak sterker voor langs de randen van het papier, onder oude passe-partouts of op plaatsen waar gedurende lange tijd vocht aanwezig is geweest

Foxing of iets anders?

Niet iedere bruine verkleuring is foxing. Andere vormen van papierschade kunnen een vergelijkbaar uiterlijk hebben.

Een goede diagnose is belangrijk voordat een behandeling wordt uitgevoerd.

Welke objecten zijn gevoelig voor foxing?

Foxing komt veel voor bij:

• gravures;
• etsen;
• lithografieën;
• houtgravures;
• aquarellen;
• tekeningen;
• historische kaarten;
• boeken;
• archiefstukken;
• foto’s op papier.

Ook zuurhoudende rugkartons, oude lijmsoorten en niet-conserverende inlijstingen kunnen het ontstaan of de ontwikkeling van foxing bevorderen.

Waarom komt foxing vooral voor bij papier uit de 19e en 20e eeuw?

Vanaf de 19e eeuw veranderde de papierproductie ingrijpend. In plaats van uitsluitend lompenpapier werd steeds vaker houtpulp gebruikt. Dit papier bevat meer lignine en veroudert doorgaans sneller. Daarnaast werden productiemethoden toegepast waarbij aluin-harslijming (alum-rosin sizing) werd gebruikt. Hierdoor werd het papier zuurder, waardoor chemische veroudering sneller verloopt.

Dat betekent niet dat ouder handgeschept papier geen foxing kan ontwikkelen, maar veel industrieel geproduceerd papier uit de 19e en 20e eeuw blijkt er gevoeliger voor.

Foxing onder UV-licht

UV-onderzoek is een belangrijk hulpmiddel binnen de conservering van kunst op papier.

Foxing fluoresceert doorgaans niet, het absorbeert het UV licht.
Onder ultraviolet licht verschijnen de vlekken daarom donkerbruin tot bijna zwart ten opzichte van het omringende papier.
Hierdoor wordt de omvang van de aantasting vaak duidelijker zichtbaar dan onder normaal daglicht.

Daarnaast kan UV-licht aanwijzingen geven over:

• oude lijmresten;
• eerdere restauraties;
• ongelijkmatige papierveroudering;
• aanwezigheid van lignine;
• optische witmakers (Optical Brightening Agents, OBA’s of Fluorescent Whitening Agents, FWA’s);
• vochtplekken en andere verkleuringen.

UV-onderzoek vormt daarom een belangrijk onderdeel van de conditiebeoordeling voordat een behandeling wordt overwogen.

Onderstaande afbeeldingen betreft links de ets onder regulier licht, rechts de ets onder UV licht

Heeft een oude inlijsting invloed?

Ja. Een niet-conserverende inlijsting kan de ontwikkeling van foxing versnellen.

Risicofactoren zijn onder andere:

• zuur karton;
• MDF of hardboard;
• houtvezelplaten;
• oude zelfklevende tapes;
• niet-zuurvrije passe-partouts;
• vochtige achterwanden;
• lijmen die zuren afgeven.

Door een kunstwerk conserverend in te lijsten met zuurvrije materialen en een stabiel microklimaat te creëren, kan verdere aantasting vaak worden vertraagd.

Kan foxing worden verwijderd?

Dat hangt af van de oorzaak, de ernst van de aantasting en de conditie van het papier.

Bij een professionele conserveringsbehandeling kan foxing vaak aanzienlijk worden verminderd door een combinatie van:

• ontzuren van het papier;
• gecontroleerde natte behandelingen;
• verwijderen of verminderen van oxidatieproducten;
• stabiliseren van metaalionen;
• behandeling van microbiële resten wanneer dat noodzakelijk is.

Volledige verwijdering is echter niet altijd mogelijk. Bij sommige objecten blijft een lichte verkleuring zichtbaar, ook na een succesvolle behandeling. Het belangrijkste doel is het stabiliseren van het papier en het zoveel mogelijk verminderen van de zichtbare schade.

Niet ieder object hoeft overigens behandeld te worden. Soms is het conserveringstechnisch verstandiger om de foxing te stabiliseren, het object correct in te lijsten en de bewaaromstandigheden te verbeteren.

Hieronder bijgevoegd een aantal voor en na voorbeelden van grafiek met foxing welke ontzuurd is

Voorkomen is beter dan genezen

Foxing kan niet altijd worden voorkomen, maar het risico kan wel aanzienlijk worden verkleind door:

• een stabiele relatieve luchtvochtigheid van ongeveer 45–55%;
• conserverend inlijsten met zuurvrije materialen;
• gebruik van museumkwaliteit passe-partouts;
• vermijden van vochtige ruimtes;
• goede ventilatie;
• bescherming tegen condens en lekkages.

Een correcte conserverende inlijsting helpt niet alleen nieuwe foxing te voorkomen, maar vertraagt ook andere vormen van papierveroudering.

Waarom is foxing belangrijk?

Foxing is meer dan een cosmetisch probleem.

De aantasting kan:

• cellulosevezels verzwakken;
• de veroudering van het papier versnellen;
• zich uitbreiden wanneer vocht aanwezig blijft;
• de esthetische waarde verminderen;
• de verzamel- en marktwaarde van een kunstwerk beïnvloeden.

Bij historische prenten, aquarellen en andere waardevolle werken op papier is een tijdige beoordeling daarom verstandig.

Veelgestelde vragen

Is foxing hetzelfde als schimmel?

Nee. Hoewel schimmels een rol kunnen spelen bij het ontstaan van foxing, wordt tegenwoordig aangenomen dat foxing meestal het resultaat is van een combinatie van vocht, papierchemie en metaalionen.

Is foxing besmettelijk?

Foxing zelf is niet besmettelijk. Alleen wanneer sprake is van een actieve schimmelgroei in een vochtige omgeving kunnen schimmelsporen zich verspreiden.

Is foxing gevaarlijk voor de gezondheid?

In de meeste gevallen niet. Alleen een actieve schimmelaantasting kan een gezondheidsrisico vormen.

Kan foxing vanzelf verdwijnen?

Nee. Foxing verdwijnt niet vanzelf. De verkleuring blijft aanwezig, ook wanneer deze na verloop van tijd minder opvalt.

Kan foxing terugkomen?

Ja. Wanneer een object opnieuw langdurig aan vocht wordt blootgesteld, kunnen bestaande foxingvlekken zich verder ontwikkelen of kunnen nieuwe vlekken ontstaan.

Vermindert foxing de waarde van een kunstwerk?

Bij waardevolle prenten, aquarellen en tekeningen kan zichtbare foxing de esthetische en commerciële waarde verminderen. Professionele conservering kan de presentatie vaak aanzienlijk verbeteren.

Kan een oude passe-partout foxing veroorzaken?

Een oude, zuurhoudende passe-partout veroorzaakt niet rechtstreeks foxing, maar kan wel bijdragen aan verzuring, vochtophoping en andere omstandigheden die de ontwikkeling van foxing bevorderen.

Heeft museumglas invloed op foxing?

Museumglas voorkomt geen foxing die al aanwezig is. In combinatie met zuurvrije materialen en een conserverende inlijsting helpt het wel om verdere veroudering van het papier te vertragen.

Samenvatting

Foxing is een veelvoorkomende bruine verkleuring van papier die ontstaat door een samenspel van vocht, metaalionen, papierveroudering en mogelijk microbiële activiteit. Met behulp van UV-onderzoek kan de aantasting nauwkeurig worden beoordeeld. Hoewel foxing niet altijd volledig kan worden verwijderd, kan een professionele conserveringsbehandeling de verkleuring vaak aanzienlijk verminderen en het papier voor de toekomst stabiliseren.