Knikkers onder UV
Knikkers spreken al generaties lang tot de verbeelding. Ze zijn gemaakt van glas in talloze kleuren, patronen en samenstellingen. Onder normaal daglicht vallen vooral de kleuren en decoraties op, maar onder ultraviolet licht (UV) blijkt dat veel knikkers een heel ander gezicht hebben.
Sommige knikkers lichten fel geel, oranje, groen of rood op, terwijl andere nauwelijks reageren. De oorzaak hiervan ligt niet in het UV-licht zelf, maar in de samenstelling van het glas.
Knikkers bij daglicht
Onder normaal licht lijken veel knikkers op het eerste gezicht weinig bijzonder. Transparante, witte, gele, rode en gestreepte exemplaren verschillen vooral in kleur en patroon.
Pas onder UV wordt duidelijk dat knikkers die bij daglicht vrijwel identiek lijken, totaal verschillend kunnen reageren. Dit maakt ultraviolet licht een interessant hulpmiddel voor verzamelaars en liefhebbers van oud glas.
Knikkers onder UV (365 nm)
Onder een UV-lamp verandert het beeld volledig.
In deze verzameling vertonen verschillende knikkers een opvallende fluorescentie. Heldergele en oranje reacties worden afgewisseld met groene, roze en roodachtige tinten. Sommige knikkers laten zelfs meerdere fluorescerende kleuren tegelijk zien.
Andere exemplaren blijven vrijwel onveranderd. Dat betekent niet automatisch dat ze modern zijn; niet ieder type glas bevat stoffen die zichtbaar reageren op UV.
Waarom reageren sommige knikkers onder UV?
Fluorescentie ontstaat doordat bepaalde stoffen in het glas ultraviolet licht absorberen en vrijwel direct weer uitzenden als zichtbaar licht.
Bij oudere knikkers werden regelmatig metaaloxiden gebruikt om kleuren te verkrijgen. Sommige van deze stoffen reageren sterk onder UV.
Voorbeelden zijn:
cadmiumverbindingen;
uraniumverbindingen;
mangaan;
zeldzame aardmetalen;
in enkele gevallen andere kleurstoffen of glasrecepten.
Hierdoor kan een ogenschijnlijk gewone knikker onder UV een spectaculaire fluorescentie vertonen.
Kan UV de leeftijd van een knikker bepalen?
Nee.
Een UV-reactie zegt vooral iets over de gebruikte materialen en kleurstoffen, niet over de exacte ouderdom.
Wel kan UV een nuttig hulpmiddel zijn bij:
het herkennen van bepaalde glasrecepten;
het onderscheiden van verschillende producties;
het herkennen van latere reproducties;
het vergelijken van knikkers binnen een verzameling.
UV is daarom vooral een aanvullend onderzoeksinstrument.
Opvallende waarnemingen
In deze verzameling zijn meerdere soorten fluorescentie zichtbaar.
Zo reageren enkele gele knikkers zeer fel, terwijl andere slechts een lichte gloed vertonen. Ook transparante knikkers blijken onder UV soms onverwachte kleuren te laten zien.
Juist deze variatie maakt onderzoek met UV zo interessant. Iedere knikker vertelt letterlijk zijn eigen verhaal.
UV-profiel
Kenmerk
Waarneming
Object
Glazen knikkers
UV-golflengte
365 nm
Fluorescentie
Geel, oranje, groen, roze, rood en plaatselijk meerkleurig
Intensiteit
Zwak tot zeer sterk, afhankelijk van de knikker
Waarschijnlijke oorzaak
Cadmiumverbindingen, uraniumverbindingen, mangaan, zeldzame aardmetalen en andere glasadditieven
Diagnostische waarde
Hoog als hulpmiddel bij materiaalonderzoek; niet geschikt voor exacte datering
Bijzonderheid
Grote verschillen tussen ogenschijnlijk vergelijkbare knikkers; sommige tonen meerdere fluorescerende kleuren tegelijk.
Conclusie
Onder ultraviolet licht blijkt een verzameling knikkers veel meer te zijn dan kleurrijk speelgoed. Fluorescentie maakt zichtbaar welke materialen en kleurstoffen tijdens de productie zijn gebruikt en laat zien hoe verschillend glas kan reageren.
Juist deze combinatie van wetenschap, materiaalonderzoek en visuele schoonheid maakt knikkers tot een verrassend interessant onderwerp binnen het onderzoek met ultraviolet licht.
