Witter dan wit… of lijkt dat alleen maar zo?
Wanneer mensen een vel spierwit papier zien, wordt dat vaak automatisch geassocieerd met kwaliteit, zuiverheid en nieuwheid.
Toch is dat niet altijd terecht.
Veel moderne papiersoorten zijn niet van nature zo wit. Tijdens de productie worden vaak optische witmakers toegevoegd: fluorescerende stoffen die papier helderder en witter laten lijken dan het werkelijk is.
Voor restauratoren, conservatoren en lijstenmakers is dat een belangrijk verschil.
De optische witmakers zijn wellicht beter bekend als
– OBA – Optical Brightening Agent
– Optical Brightener
– FWA – Fluorescent Whitening Agent
– FBA – Fluorescent Brightening Agent
Wat zijn optische witmakers?
Optische witmakers absorberen ultraviolet licht (UV) en zetten dit om in zichtbaar blauw licht.
Daardoor lijkt papier voor het menselijk oog witter en frisser dan de natuurlijke kleur van het materiaal.
Het papier wordt dus niet werkelijk witter; het lijkt alleen witter.
Onder gewoon daglicht valt dit nauwelijks op.
Onder ultraviolet licht wordt het verschil direct zichtbaar.
Wanneer werden optische witmakers toegepast?
De eerste optische witmakers werden ontwikkeld in de jaren veertig.
Na de Tweede Wereldoorlog werden zij steeds vaker toegepast en vanaf de jaren vijftig vonden zij op grote schaal hun weg naar de papierindustrie.
Veel historische gravures, etsen, tekeningen en documenten dateren van vóór deze periode en bevatten daarom géén optische witmakers.
Hun warme crème- of ivoorkleur is dus een natuurlijke eigenschap van het papier.
Onderstaande twee afbeeldingen:
– een kunstwerk gedruk op papier zonder optische witmakers.
De warme crème- of ivoorkleur is kenmerkend voor veel oudere papiersoorten
– ter vergelijking is een modern wit vel papier op het historische papier gelegd. Het verschil in papierkleur is direct zichtbaar.
Niet alleen papier
Optische witmakers worden tegenwoordig toegepast in veel meer materialen dan alleen papier.
Onder andere in:
- printerpapier;
- tekenpapier;
- karton;
- passe-partouts;
- verpakkingen;
- textiel;
- wasmiddelen;
- kunststoffen;
- sommige verven;
- lakken;
- kitten;
- lijmen;
- tandpasta;
- cosmetica;
- schoonmaakmiddelen.
Hun doel is vrijwel altijd hetzelfde:
Materialen witter, schoner en frisser laten lijken dan zij van nature zijn.
UV-onderzoek
Onder ultraviolet licht worden optische witmakers direct zichtbaar.
Papier met optische witmakers fluoresceert sterk.
Papier zonder optische witmakers blijft vrijwel donker.
Hierdoor vormt UV-licht een eenvoudig en waardevol hulpmiddel bij materiaalonderzoek.
Op onderstaande afbeelding is het papier zonder de optische witmakers belicht met UV.
Het papier blijft vrijwel donker. Dit is kenmerkend voor papier zonder optische witmakers.
Op onderstaande afbeelding is het papier met de optische witmakers belicht met UV.
De optische witmakers doen hun werk en reflecteren het licht zeer goed
Een tweede UV-opname laat hetzelfde verschijnsel zien. Het papier met en zonder de optische witmakers zijn voor de helft belicht, het verschil tussen modern papier met optische witmakers en historisch papier zonder deze toevoegingen is duidelijk zichtbaar.
Bij conserverend inlijsten draait het niet alleen om zuurvrije materialen.
Ook de uitstraling van het gekozen materiaal speelt een belangrijke rol.
Een helderwitte moderne passe-partout met optische witmakers kan een historisch kunstwerk een onnatuurlijk contrast geven.
Een museumkarton zonder optische witmakers sluit vaak veel beter aan bij de oorspronkelijke papierkleur.
Daardoor oogt het geheel rustiger en wordt het karakter van het kunstwerk beter gerespecteerd.
UV-licht als onderzoeksmiddel
Voor restauratoren is UV-licht veel meer dan een hulpmiddel om optische witmakers zichtbaar te maken.
Met behulp van UV-onderzoek kunnen onder andere worden beoordeeld:
- optische witmakers;
- oude restauraties;
- retouches;
- vernislagen;
- lijmresten;
- schimmelsporen;
- bepaalde pigmenten;
- verschillen tussen papiersoorten.
UV-onderzoek vormt daarom regelmatig een onderdeel van het onderzoek voorafgaand aan restauratie of conservering.
Bewust kiezen
Bij Skoander kijken wij verder dan alleen de kleur van een passe-partout of een vel papier.
Wij kijken naar de leeftijd van het kunstwerk, de samenstelling van het papier en de uitstraling die daarbij past.
Niet ieder kunstwerk vraagt om spierwit.
Soms is juist een natuurlijke, warme papiertint de mooiste én historisch meest passende keuze.
