Waarom musea ze vermijden en waarom ik uitsluitend OBA-vrije materialen gebruik
Passepartouts lijken eenvoudig: een kader van karton dat een kunstwerk ondersteunt en beschermt. Maar niet alle kartons zijn gelijk.
Mijn collectie bestaat uit een grote bibliotheek van verschillende kleuren, tinten, texturen en diktes. Achter die ogenschijnlijk eenvoudige kartons schuilt echter een belangrijk verschil: sommige bevatten optische witmakers.
Op onderstaande foto’s onze collectie passepartouts
Veel moderne passepartouts bevatten Optical Brightening Agents (OBA’s), ook bekend als Fluorescent Whitening Agents (FWA’s) of Fluorescent Brightening Agents (FBA’s). Deze fluorescerende stoffen laten papier en karton witter lijken dan ze werkelijk zijn. Onder normaal daglicht valt dat nauwelijks op. Onder UV-licht worden ze zichtbaar doordat ze fel blauw-wit oplichten.
Voor conservering is dat ongewenst.
Wat zijn OBA’s?
Optische witmakers zijn chemische verbindingen die:
- UV-licht absorberen;
- blauw licht uitstralen;
- papier en karton optisch witter laten lijken.
Ze worden veel toegepast in modern papier, verpakkingen, drukwerk en passepartoutkarton. Hun doel is uitsluitend een frisser en helderder uiterlijk; ze dragen niets bij aan de duurzaamheid van het materiaal.
Op onderstaande afbeelding alle passepartouts van de zijkant gefotograveerd.
Ik heb er een zestal passepartouts mét OBA’s er tussen gezet, het verschil tussen de passepartouts zonder OBA’s is duidelijk
Onder UV-licht is direct zichtbaar welke kartons optische witmakers bevatten. Het fel blauw-wit fluorescerende karton is OBA-positief, terwijl de overige kartons rustig en donker blijven. Dat zijn OBA-vrije museumkartons.
Waarom OBA’s vooral in modern karton voorkomen
Veel moderne kartons worden ontwikkeld voor een heldere uitstraling, commerciële presentatie, lage productiekosten en massaproductie. Daarom worden optische witmakers vaak toegevoegd.
Museumkartons zijn juist ontworpen met langdurige stabiliteit als uitgangspunt en bevatten daarom doorgaans geen OBA’s.
Waarom musea OBA’s vermijden
Professionele restauratoren en musea kiezen doorgaans voor OBA-vrije museumkartons. Daar zijn verschillende redenen voor.
1. OBA’s verouderen onvoorspelbaar
Optische witmakers breken langzaam af onder invloed van licht, vocht en tijd. Daardoor kan het karton na verloop van jaren ongelijkmatig verkleuren en zijn frisse witte uitstraling verliezen.
Een passepartout hoort juist zo stabiel mogelijk te blijven gedurende de levensduur van het kunstwerk.
2. Ongewenste chemische toevoegingen
Hoewel niet alle OBA’s zich hetzelfde gedragen, kunnen zij onder bepaalde omstandigheden afbraakproducten vormen of migreren. In de conserveringswereld wordt daarom het voorzorgsprincipe toegepast: wanneer een materiaal ook zonder deze toevoegingen beschikbaar is, verdient dat de voorkeur.
3. Verstoring van UV-onderzoek
UV-licht is een belangrijk hulpmiddel bij materiaalonderzoek. Restauratoren gebruiken het om onder andere schimmel, lijmresten, retouches, eerdere restauraties en materiaalverschillen zichtbaar te maken.
Sterk fluorescerende OBA’s kunnen deze waarnemingen verstoren doordat zij zelf zeer fel oplichten.
4. Een onnatuurlijk kleurbeeld
Een helder wit passepartout met OBA’s kan ervoor zorgen dat een kunstwerk geler lijkt dan het werkelijk is. Musea streven juist naar een neutrale presentatie waarbij de aandacht volledig naar het kunstwerk gaat.
Papierveroudering: cellulose en lignine
Papier bestaat voornamelijk uit cellulosevezels. Deze verouderen onder invloed van licht, vocht, oxidatie en zure afbraakproducten.
Daarnaast bevat goedkoop karton vaak lignine, een natuurlijke houtstof die verkleuring versnelt.
Optische witmakers veroorzaken deze afbraak niet rechtstreeks, maar hun fluorescentie neemt na verloop van tijd af. Daardoor ontstaat optische instabiliteit: het karton verandert zichtbaar van kleur terwijl het oorspronkelijk juist extra wit leek.
Daarom kiezen musea voor kartons die:
- zuurvrij zijn;
- ligninevrij zijn;
- OBA-vrij zijn;
- voorspelbaar verouderen.
Buffered of unbuffered?
Museumkartons zijn verkrijgbaar als buffered en unbuffered.
Welke variant het meest geschikt is, hangt af van het type kunstwerk, de gebruikte materialen en de gewenste conserveringsstrategie. Beide uitvoeringen zijn verkrijgbaar zonder optische witmakers.
Hoe ik OBA’s controleer
Alle passepartoutkartons worden gecontroleerd onder UV-licht.
- fel blauw-witte fluorescentie → OBA-positief;
- rustige, donkere reactie → OBA-vrij.
Kartons die duidelijk optische witmakers bevatten, neem ik niet op in mijn collectie.
Waarom dit belangrijk is
Een passepartout is veel meer dan een decoratieve rand. Het vormt de beschermende laag die direct grenst aan het kunstwerk.
OBA-vrije passepartouts:
- verouderen stabiel;
- bevatten geen optische witmakers;
- geven een neutraal kleurbeeld;
- zijn geschikt voor langdurige bewaring;
- sluiten aan bij de conserveringsstandaarden die musea en restauratoren hanteren.
Rust, eerlijkheid en materiaalbegrip
Mijn collectie bestaat uit een zorgvuldig samengestelde bibliotheek van OBA-vrije museumkartons in uiteenlopende kleuren, texturen en diktes. Elk materiaal is geselecteerd met het oog op duurzaamheid, stabiliteit en conservering.
Geen optische witmakers.
Geen kunstmatig wit.
Geen onnodige chemische toevoegingen.
Alleen rustige, eerlijke en museumwaardige materialen die het kunstwerk ondersteunen, in plaats van beïnvloeden.
