Siam zilver-waarde, herkennen, dateren, keurmerken en niello uitgelegd

Siam zilver, hoe en wat?

Aangezien ik toch ergens een zwak plekje heb voor Siam zilver, hieronder wat achtergrondinformatie over Siamse sieraden en gebruiksvoorwerpen.

Er bestaan nog altijd enkele mysteries rondom Siam zilver. De geschiedenis is niet volledig gedocumenteerd en verschillende bronnen spreken elkaar soms tegen. Toch is inmiddels veel bekend en kan onderstaande informatie u hopelijk verder helpen.

Wat is Siam?

Siam is de oude naam van het huidige Koninkrijk Thailand. Tot 24 juni 1939 stond het land internationaal bekend als Siam. Tijdens de Tweede Wereldoorlog werd de naam tussen 1945 en 1949 tijdelijk opnieuw gebruikt, waarna definitief voor de naam Thailand werd gekozen.

Opvallend genoeg bleef de naam “Siam Silver” nog tientallen jaren als handelsnaam in gebruik. Daardoor zijn veel sieraden die na 1939 zijn vervaardigd toch voorzien van een Siam-stempel.

Welke soorten Siam zilver bestaan er?

Er zijn grofweg twee soorten Siam zilver:

• Niello-zilver (de klassieke zwart-zilveren uitvoering)
• Emaille-zilver (voorzien van gekleurde emaille)

De nadruk op deze pagina ligt op het traditionele niello-zilver, omdat dit verreweg het meest voorkomt.

Wat is niello?

Niello is geen verf of coating, maar een eeuwenoude decoratietechniek waarbij een zwarte legering wordt aangebracht in gegraveerde lijnen van zilver.

De niello-legering bestaat doorgaans uit een combinatie van zilver, koper, lood en zwavel. Afhankelijk van de gebruikte verhoudingen varieert de kleur van lichtgrijs tot diepzwart.

Nadat het zilver is gegraveerd, wordt de niello in de gravures aangebracht. Vervolgens wordt het oppervlak zorgvuldig gepolijst, waardoor uitsluitend de zwarte niello in de gravures achterblijft. Hierdoor ontstaat het karakteristieke zwart-zilveren contrast waar Siam zilver bekend om staat.

Het woord niello is afgeleid van het Latijnse nigellus, wat “zwartachtig” betekent. De techniek werd al in de Romeinse tijd toegepast en verspreidde zich later naar verschillende delen van Azië, waar Thaise zilversmeden hun eigen herkenbare stijl ontwikkelden.

Niello moet overigens niet worden verward met damasceneren (damascene). Bij damasceneren worden goud- of zilverdraden ingehamerd in een donker metalen oppervlak, terwijl bij niello juist een zwarte legering in gegraveerd zilver wordt aangebracht.

Zilvergehalte

Vrijwel al het Siam zilver is vervaardigd uit sterling zilver, oftewel een zilvergehalte van 925/1000.

Hoewel incidenteel kleine afwijkingen voorkomen, bestaat het overgrote deel van de Siamse sieraden en gebruiksvoorwerpen uit sterling zilver.

De zwarte decoratie is dus géén aanslag, oxidatie of verflaag, maar bestaat uit de eerder genoemde niello-legering.

Wat stellen de afbeeldingen voor?

Siam zilver is rijk versierd met voorstellingen uit de Thaise mythologie en cultuur.

Veel voorkomende afbeeldingen zijn:

• Mekhala, de godin van het licht;
• Ramasoon, de god van de donder;
• Rama uit de Ramakien;
• Hanuman, de witte apengeneraal;
• Garuda;
• tempeldansers (Apsara’s);
• traditionele Thaise dans- en tempelscènes.

Verreweg de meest voorkomende afbeelding toont Mekhala en Ramasoon. Volgens de Thaise mythologie werpt Mekhala een schitterende kristallen bol, waardoor bliksem ontstaat. Ramasoon probeert haar met zijn bijl te raken; de inslag veroorzaakt de donder. Deze scène symboliseert de eeuwige strijd tussen bliksem en donder.

Daarnaast komen veel afbeeldingen uit de Ramakien, het nationale Thaise epos over de strijd tussen goed en kwaad.

Waarom is Siam zilver zo populair?

Siam zilver werd vooral populair vanaf de jaren vijftig. Toeristen, diplomaten en militairen die Thailand bezochten namen de sieraden en gebruiksvoorwerpen vaak als souvenir mee naar huis.

Daardoor verspreidde Siam zilver zich over Europa en Noord-Amerika. Tegenwoordig worden deze sieraden wereldwijd verzameld vanwege hun herkenbare uiterlijk, goede zilverkwaliteit en fraaie vakmanschap.

Datering van Siam zilver

Het lijkt logisch om te denken dat Siam zilver uitsluitend vóór 1939 is gemaakt, omdat Thailand toen nog Siam heette. Dat is echter niet het geval.

De productie begon waarschijnlijk rond 1926 en liep door tot ongeveer 1989. Hoewel Thailand vanaf 1939 officieel een andere naam kreeg, bleef “Siam Silver” nog tientallen jaren als handelsnaam in gebruik. Hierdoor zijn veel sieraden die na 1939 zijn vervaardigd toch voorzien van een Siam-stempel.

Een redelijke indicatie van de ouderdom kan vaak worden verkregen aan de hand van het gebruikte stempel.

Globale richtlijn voor de meest voorkomende stempels

Deze dateringen moeten echter als richtlijn worden beschouwd. Oude stempels werden soms nog jarenlang naast nieuwere gebruikt en verschillende ateliers hanteerden niet altijd dezelfde werkwijze. Een exacte datering is daarom lang niet altijd mogelijk.

De genoemde teksten zijn bovendien meestal geen fabrieksmerken, maar handels- of gehaltestempels. Ze geven vaak een aanwijzing over de periode waarin een voorwerp is vervaardigd, maar zeggen doorgaans niets over de zilversmid of het atelier dat het heeft gemaakt.

Het grootste deel van het Siam zilver dat tegenwoordig op de markt wordt aangeboden, dateert van na 1965.

Is al het Siam zilver met de hand gemaakt?

Ja en nee.

Vrijwel ieder stuk Siam zilver is handmatig afgewerkt, maar dat betekent niet dat ieder onderdeel volledig met de hand is vervaardigd.

Veel sieraden werden eerst met behulp van persmatrijzen gevormd. Vervolgens werden de details met de hand bijgewerkt, gegraveerd en voorzien van niello. In enkele zeldzame gevallen werden onderdelen gegoten.

Daardoor zijn veel ontwerpen weliswaar identiek van opzet, maar geen twee exemplaren zijn volledig hetzelfde. Kleine verschillen in gravure, afwerking en de aangebrachte niello zorgen ervoor dat ieder stuk een eigen karakter heeft.

Hoe herkent u echt Siam zilver?

Origineel Siam zilver is meestal goed te herkennen aan een combinatie van kenmerken.

Let onder andere op:

• een van de bekende Siam-stempels;
• sterling zilver (925);
• een zwarte niello-inleg die in de gravures ligt en niet op het zilver is geschilderd;
• fijne, scherpe gravures met veel detail;
• een relatief eenvoudige afwerking aan de achterzijde.

Zoals bij vrijwel ieder verzamelgebied geldt: geen enkel kenmerk op zichzelf geeft absolute zekerheid. Juist de combinatie van meerdere kenmerken maakt een goede beoordeling mogelijk.

Waarom zijn vooral broches zo algemeen?

Wie Siam zilver verzamelt, zal al snel merken dat vooral broches veel voorkomen. Dat is geen toeval.

Vanaf de jaren vijftig werd Siam zilver in grote aantallen geproduceerd voor de export naar Europa en de Verenigde Staten. Broches waren destijds bijzonder populair en vormden een betaalbaar souvenir voor toeristen.

Daarnaast werden talloze andere gebruiksvoorwerpen vervaardigd, waaronder:

• armbanden;
• ringen;
• hangers;
• oorbellen en oorclips;
• manchetknopen;
• dasspelden;
• lepeltjes;
• schaaltjes;
• sigarettenkokers;
• poederdoosjes;
• aanstekers;
• briefopeners;
• servetringen;
• pillendoosjes;
• sleutelhangers.

Hoewel de sieraden tegenwoordig het bekendst zijn, werden ook veel praktische gebruiksvoorwerpen vervaardigd. Deze zijn tegenwoordig vaak minder algemeen en daardoor soms juist extra interessant voor verzamelaars.

Zijn alle ontwerpen even zeldzaam?

Nee.

Van sommige voorstellingen zijn duizenden exemplaren gemaakt, terwijl andere ontwerpen slechts sporadisch op de markt verschijnen. Vooral grotere stukken met een uitzonderlijk fijne gravure, bijzondere mythologische voorstellingen of afwijkende vormen zijn tegenwoordig gewild onder verzamelaars.

Ook complete sets, zoals armbanden met bijpassende oorbellen en broche, zijn aanzienlijk schaarser dan losse sieraden.

Het is daarom niet alleen het zilvergehalte dat de waarde bepaalt, maar vooral de kwaliteit van het vakmanschap, de zeldzaamheid van het ontwerp en de algehele staat van het object.