Cadmiumsulfide (CdS) in historisch glas – waarom deze kralen geel fluoresceren
Wie zich verdiept in ultraviolet licht en historisch glaswerk komt vroeg of laat de term cadmiumglas tegen. Op internet worden vaak spectaculaire foto’s getoond van glazen objecten die onder ultraviolet licht fel rood of oranjerood oplichten. Daardoor ontstaat gemakkelijk de indruk dat cadmiumglas altijd rood fluoresceert.
Deze Tsjechische glazen kralenketting uit circa 1920 laat echter zien dat de werkelijkheid genuanceerder is.
Onder ultraviolet licht vertonen de kralen namelijk geen rode, maar een heldergele fluorescentie. Dat verschil is geen toeval, maar hangt samen met de chemische samenstelling van het glas en de gebruikte kleurstoffen.
Bohemen: eeuwenoude glastraditie
De ketting is afkomstig uit het voormalige Bohemen, het huidige Tsjechië. Deze regio behoort al eeuwenlang tot de belangrijkste glasproducerende gebieden van Europa.
Vanaf het einde van de negentiende eeuw tot ver in de twintigste eeuw werden in Bohemen enorme hoeveelheden glaskralen geproduceerd. Deze kralen vonden hun weg naar juweliers, modehuizen en handelaren over de gehele wereld. Nog altijd staan Tsjechische glaskralen bekend om hun hoge kwaliteit, fraaie kleuren en uitstekende afwerking.
Juist daarom worden dergelijke kettingen nog regelmatig teruggevonden op antiekmarkten en in particuliere verzamelingen.
Daglicht versus ultraviolet
Bij normaal daglicht heeft de ketting een warme honinggele tot mosterdgele kleur. De kralen lopen geleidelijk op in formaat richting het midden, waardoor een mooi evenwicht ontstaat. De subtiele marmering in het glas verraadt bovendien het ambachtelijke productieproces.
Zodra de ketting onder ultraviolet licht wordt geplaatst, verandert het beeld volledig.
Vrijwel alle kralen beginnen egaal geel te fluoresceren, terwijl de donkere achtergrond nauwelijks licht weerkaatst. Hierdoor ontstaat een opvallend contrast waardoor de kralen als het ware uit de achtergrond lijken los te komen.
Een interessante observatie is dat vrijwel iedere kraal identiek reageert. Dat wijst erop dat vermoedelijk voor de gehele ketting een vergelijkbare glasreceptuur is toegepast.
Cadmiumsulfide (CdS)
De gele kleur van deze kralen wordt zeer waarschijnlijk veroorzaakt door cadmiumsulfide (CdS).
Cadmiumsulfide is een verbinding van cadmium en zwavel en werd vanaf het einde van de negentiende eeuw steeds vaker toegepast als kleurstof voor geel glas. Ook het bekende kunstenaarspigment cadmiumgeel is gebaseerd op deze verbinding.
Cadmiumsulfide werd gewaardeerd vanwege de warme, heldere gele kleur, de goede kleurvastheid en de relatief stabiele eigenschappen in glas. Hierdoor konden veel intensere geeltinten worden geproduceerd dan met oudere kleurstoffen mogelijk was.
(bent u nieuwsgierig naar cadmiumselenide (CdSe) welke onder UV oranje /rood kleurt?
Kijk dat even op Cadmiumselenide (CdSe) onder UV )
Waarom fluoresceert deze ketting geel?
Veel verzamelaars kennen vooral voorbeelden waarbij cadmiumhoudend glas oranjerood of zelfs vuurrood fluoresceert.
Dat is echter slechts één van de mogelijke reacties.
De uiteindelijke kleur van de fluorescentie hangt af van verschillende factoren, waaronder:
- de exacte chemische samenstelling van het glas;
- de verhouding tussen cadmium en andere elementen;
- eventuele toevoegingen zoals selenium;
- de gebruikte glasreceptuur;
- het productieproces.
Bij deze ketting lijkt cadmiumsulfide de dominante kleurgevende verbinding te zijn. Daardoor blijft de fluorescentie mooi geel en verschuift deze niet richting oranje of rood.
Juist dit object laat zien dat de populaire uitspraak “cadmiumglas fluoresceert rood” te kort door de bocht is.
Niet iedere gele kraal bevat cadmium
Hoewel de UV-reactie van deze ketting uitstekend past bij cadmiumhoudend glas, betekent dit niet dat iedere gele glazen kraal automatisch cadmium bevat.
Door de geschiedenis heen zijn verschillende metaaloxiden en andere verbindingen gebruikt om glas geel te kleuren.
Een UV-reactie vormt daarom één aanwijzing binnen een groter onderzoek, maar is nooit voldoende om met absolute zekerheid de gebruikte kleurstof vast te stellen.
Wat is fluorescentie eigenlijk?
Fluorescentie ontstaat wanneer een materiaal ultraviolet licht absorbeert en vrijwel direct weer uitzendt als zichtbaar licht.
Welke kleur zichtbaar wordt, hangt af van de chemische samenstelling van het materiaal.
Hetzelfde ultraviolet licht kan daarom totaal verschillende reacties veroorzaken.
Zo fluoresceert uraniumglas meestal helder groen, terwijl cadmiumhoudend glas geel, oranje of rood kan oplichten. Ook keramisch glazuur, emaille, bepaalde mineralen, kunststoffen en sommige pigmenten kunnen ieder hun eigen karakteristieke fluorescentie vertonen.
UV is een hulpmiddel, geen dateringsmethode
Dat deze ketting geel fluoresceert betekent niet automatisch dat zij uit circa 1920 dateert.
Ook modern glas kan vergelijkbare reacties vertonen wanneer vergelijkbare verbindingen zijn toegepast.
Andersom geldt eveneens dat veel historisch glas helemaal geen fluorescentie laat zien.
Een betrouwbare datering blijft daarom altijd gebaseerd op een combinatie van factoren, zoals:
- vormgeving;
- slijtage;
- productietechniek;
- constructie;
- herkomst;
- materiaalonderzoek.
Ultraviolet licht vormt daarbij een waardevol aanvullend hulpmiddel, maar nooit het enige bewijs.
Waarom ultraviolet zo waardevol is
Voor verzamelaars, restauratoren en onderzoekers vormt ultraviolet licht een bijzonder praktisch hulpmiddel.
Het kan onder meer helpen bij het herkennen van:
- verschillen in glastype;
- bepaalde kleurstoffen;
- latere restauraties;
- verlijmingen;
- materiaalovergangen;
- reparaties;
- vervangingen.
Veel van deze eigenschappen blijven onder normaal daglicht volledig verborgen.
Juist daardoor vormt ultraviolet licht een waardevolle aanvulling op traditioneel materiaalonderzoek.
Persoonlijke observatie
Wat deze ketting voor mij bijzonder maakt, is niet alleen de fraaie gele fluorescentie, maar vooral het feit dat vrijwel alle kralen identiek reageren.
Daardoor ontstaat een mooi praktijkvoorbeeld van hoe ultraviolet licht informatie kan geven over de gebruikte materialen, zonder dat daarvoor ingrijpend onderzoek nodig is.
Het is tevens een mooi voorbeeld dat laat zien dat cadmiumhoudend glas niet uitsluitend rood of oranjerood fluoresceert. Ook een heldergele fluorescentie kan uitstekend passen bij historisch cadmiumhoudend glas.
UV-profiel
Object: Tsjechische glazen kralenketting
Datering: circa 1920
Herkomst: Bohemen (Tsjechië)
Materiaal: geperste glazen kralen
Waarschijnlijke kleurstof: cadmiumsulfide (CdS)
UV-reactie: heldergele fluorescentie
Bijzonderheid: een fraai praktijkvoorbeeld dat laat zien dat cadmiumhoudend glas niet uitsluitend rood of oranje fluoresceert, maar – afhankelijk van de glasreceptuur – ook een uitgesproken gele fluorescentie kan vertonen.
