Waarom historisch papier meestal niet wordt opgespannen
De natuurlijke werking van papier
Een kunstwerk op papier wordt vaak beoordeeld op hoe vlak het in de lijst ligt. Een strak gepresenteerde gravure of aquarel oogt verzorgd en professioneel. Toch betekent een volledig vlak kunstwerk niet automatisch dat het ook op de beste manier is geconserveerd.
Papier is een hygroscopisch materiaal. Dat betekent dat het voortdurend vocht opneemt uit de omgevingslucht en dit ook weer afgeeft. Bij veranderingen in de relatieve luchtvochtigheid (RV) en temperatuur verandert het vochtgehalte van de papiervezels. Hierdoor zet papier uit wanneer het vocht opneemt en krimpt het weer zodra het droogt.
Deze natuurlijke werking houdt nooit op. Een kunstwerk op papier blijft gedurende zijn gehele levensduur reageren op zijn omgeving.
Juist daarom speelt de wijze waarop een kunstwerk wordt bevestigd een belangrijke rol binnen de conservering.
Praktijkproef: hoeveel kracht kan papier ontwikkelen?
De werking van papier is moeilijk voor te stellen wanneer je deze alleen beschrijft. Daarom heb ik voor dit artikel zelf een praktijkproef uitgevoerd.
Voor deze proef is een museumkwaliteit passe-partout aan één zijde bevochtigd. Hierdoor neemt slechts één zijde vocht op en zet deze uit, terwijl de andere zijde vrijwel droog blijft.
Binnen korte tijd ontstaan hierdoor grote spanningen in het karton.
Het resultaat is duidelijk zichtbaar.
Het passe-partout kromt sterk en bereikt een vervorming van bijna vier centimeter.
Hoewel deze proef extremer is dan de omstandigheden in een normale woning of museum, laat zij goed zien hoeveel kracht papier en karton kunnen ontwikkelen wanneer vocht ongelijkmatig wordt opgenomen.
Deze kracht verdwijnt niet wanneer papier wordt vastgezet.
Wanneer beweging onmogelijk wordt gemaakt, blijft de spanning aanwezig en wordt deze opgenomen door het papier zelf.
Juist daarom is het belangrijk om rekening te houden met de natuurlijke werking van papier bij het inlijsten van historische kunstwerken.
De aquareltechniek
De eigenschappen van papier worden al eeuwenlang bewust gebruikt door aquarellisten.
De zogenaamde aquareltechniek heeft echter géén betrekking op het conserverend inlijsten van kunstwerken. Het betreft uitsluitend de voorbereiding van een vel papier voordat een aquarel wordt geschilderd.
Aquarelverf bestaat grotendeels uit water. Wanneer op droog papier wordt geschilderd, neemt het papier veel vocht op. Hierdoor kan het gaan golven of bobbelen, wat nauwkeurig schilderen bemoeilijkt.
Om dit te voorkomen wordt het papier vooraf volledig bevochtigd.
Door de opname van water zet het papier uit. Afhankelijk van de papiersoort en de hoeveelheid opgenomen vocht kan deze maatverandering oplopen tot ongeveer 3%.
Terwijl het papier nog vochtig is, wordt het rondom op een stijve ondergrond bevestigd met aquareltape, gomtape of een andere geschikte bevestigingsmethode.
Tijdens het drogen verdampt het water weer uit de papiervezels. Het papier krimpt terug naar zijn oorspronkelijke afmetingen en komt daarbij onder spanning te staan. Hierdoor ontstaat een strak en vlak schilderoppervlak waarop met grote hoeveelheden water kan worden gewerkt zonder dat het papier voortdurend gaat golven.
Belangrijk is dat het papier tijdens dit proces op een stijve drager ligt te drogen. Daardoor blijft ook de ondergrond vlak en worden de ontstane krachten gecontroleerd opgevangen.
Deze techniek is uitsluitend bedoeld als voorbereiding op het schilderproces.
Waarom dit niet geschikt is voor historische kunstwerken
Een voltooid kunstwerk bevindt zich in een geheel andere situatie.
Een gravure, tekening of aquarel hoeft niet meer beschilderd te worden. Vanuit conserveringsoogpunt is het daarom meestal niet wenselijk om het originele papier rondom strak op te spannen.
Papier blijft immers gedurende zijn gehele levensduur reageren op veranderingen in temperatuur en relatieve luchtvochtigheid.
Wanneer een kunstwerk rondom volledig wordt vastgezet, kunnen deze natuurlijke maatveranderingen niet meer vrij plaatsvinden.
De spanning verdwijnt hierdoor niet, maar wordt opgenomen door het papier zelf.
Op lange termijn kan dit leiden tot:
- vervormingen;
- scheurvorming;
- beschadigingen langs bevestigingspunten;
- extra belasting van verouderde papiervezels;
- onnodige mechanische spanning in het kunstwerk.
Een volledig vlak kunstwerk is daarom niet automatisch beter geconserveerd.
Zijn er uitzonderingen?
Ja.
Een belangrijke uitzondering is een kunstwerk dat tijdens een restauratie is gedoubleerd.
Bij een doublure wordt het originele papier ondersteund door een tweede drager.
Wanneer een dergelijk object wordt opgespannen, gebeurt dat niet aan het originele kunstwerk zelf, maar aan de randen van de aangebrachte doublure. Hierdoor worden de krachten opgevangen door de steunlaag en niet rechtstreeks door het historische papier.
De tweede uitzondering is de eerder beschreven aquareltechniek.
Daarbij wordt immers geen voltooid kunstwerk opgespannen, maar een blanco vel papier dat nog beschilderd moet worden.
Buiten deze uitzonderingen wordt het rechtstreeks opspannen van originele kunstwerken op papier binnen de conserveringspraktijk meestal vermeden.
Hoe worden historische kunstwerken dan bevestigd?
Binnen het conserverend inlijsten wordt meestal gekozen voor een reversibele scharnierbevestiging.
Hierbij wordt een gravure, tekening of aquarel slechts op enkele zorgvuldig gekozen punten bevestigd, vaak met Japanpapier en een reversibele zetmeellijm.
Hierdoor blijft het kunstwerk veilig op zijn plaats, terwijl het tegelijkertijd voldoende ruimte behoudt om natuurlijke maatveranderingen op te vangen.
Een lichte golving van historisch papier hoeft daarom niet altijd als een probleem te worden gezien.
In veel gevallen is deze juist een teken dat het papier nog vrij kan reageren op zijn omgeving, zonder voortdurend onder mechanische spanning te staan.
Conclusie
Papier leeft.
Het neemt vocht op, zet uit, droogt weer en krimpt vervolgens terug.
De bekende aquareltechniek maakt bewust gebruik van deze eigenschap om vóór het schilderen een strak werkoppervlak te creëren.
Voor historische gravures, tekeningen en andere kunstwerken op papier gelden echter andere uitgangspunten.
Daar staat niet een volledig strak kunstwerk centraal, maar het duurzaam behouden van het originele object.
Daarom wordt binnen het conserverend inlijsten meestal gekozen voor bevestigingsmethoden die het kunstwerk voldoende bewegingsvrijheid geven.
Alleen in specifieke situaties, zoals bij een gedoubleerd kunstwerk of tijdens de voorbereiding van een aquarel, is het opspannen van papier een verantwoorde keuze.
Skoander Praktijkonderzoek
De foto’s in dit artikel zijn afkomstig uit een praktijkproef die door Skoander is uitgevoerd om de natuurlijke werking van papier en museumkarton zichtbaar te maken. Door theorie te combineren met eigen experimenten en praktijkervaring wil Skoander inzicht geven in de materiaaltechnische eigenschappen van papier en de keuzes die binnen conserverend inlijsten worden gemaakt.
Lees ook:
Jan Luyken-De goudslager (1718)
