Een bijzondere vondst voor slechts €6,50
Soms schuilt een bijzonder verhaal achter een object met een bescheiden aanschafprijs. Deze gravure, getiteld De Goudslager, werd aangeschaft voor slechts €6,50. Financieel gezien betreft het geen kostbaar kunstwerk, maar cultuurhistorisch is het een prachtig voorbeeld van een vroeg-achttiende-eeuwse Nederlandse boekillustratie en traditionele inlijstkunst.
Juist dit soort objecten laat zien dat conservering niet alleen is voor museumstukken of kunstwerken met een hoge marktwaarde. Ook relatief betaalbare historische prenten verdienen een zorgvuldige behandeling wanneer zij bijna drie eeuwen geschiedenis met zich meedragen.
Deze gravure vormt daarom een uitstekend studieobject binnen het kenniscentrum van Skoander.
De Goudslager en de vermoedelijke Amsterdamse uitgave
Hoewel deze gravure regelmatig wordt toegeschreven aan Jan Luyken, blijkt uit het huidige onderzoek dat daarvoor bij dit exemplaar onvoldoende overtuigend bewijs aanwezig is.
Op basis van de typografie, paginering, katernsignatuur, druktechniek en algemene uitvoering lijkt de prent eerder afkomstig uit een Amsterdamse boekuitgave uit circa 1720–1760. De exacte uitgever is vooralsnog niet met zekerheid vastgesteld, maar een uitgave van Cornelis van den Bosch of J. Bosch behoort tot de mogelijkheden.
De gravure toont het ambacht van de goudslager, waarbij goud door duizenden hamerslagen wordt omgevormd tot uiterst dun bladgoud. De voorstelling is niet alleen een document van een historisch beroep, maar ook een symbolische verwijzing naar geduld, vakmanschap en volharding.
Onder de voorstelling bevindt zich een moraliserend gedicht, zoals gebruikelijk was in veel achttiende-eeuwse geïllustreerde beroepsboeken. Beeld en tekst vullen elkaar aan en geven de prent niet alleen een beschrijvend, maar ook een opvoedkundig karakter.
De gravure is gedrukt op handgeschept papier en heeft, ondanks haar leeftijd van bijna drie eeuwen, een opmerkelijk goede algemene conditie.
Eerste conditieonderzoek
Zoals bij ieder historisch object werd eerst de volledige inlijsting onderzocht. Daarbij wordt niet alleen gekeken naar de gravure zelf, maar ook naar de lijst, het glas, de passe-partout, de bevestiging en de gebruikte materialen.
Tijdens de eerste inspectie bleek dat de gravure jarenlang in een verzorgde klassieke inlijsting had gezeten. Toch bleek na demontage dat verschillende onderdelen hun technische levensduur hadden bereikt.
Na het demonteren van de lijst bleek tevens dat de gravure rondom op de achterzijde van de passe-partout was bevestigd.
Het papier was strak opgespannen, waardoor de prent nauwelijks nog kon bewegen.
Op het eerste gezicht lijkt dit een nette en veilige manier van inlijsten. Een strak liggende gravure oogt immers vlak en strak. Toch is dit vanuit conserveringsoogpunt niet zonder risico.
Er bestaat geen “lijstenmakersbijbel” waarin staat dat een kunstwerk zo strak mogelijk moet worden ingelijst. Integendeel: papier is een hygroscopisch materiaal. Het neemt voortdurend vocht op uit de lucht en staat dit ook weer af. Daardoor zet het papier uit en krimpt het weer onder invloed van veranderingen in de relatieve luchtvochtigheid en temperatuur.
Wanneer een gravure rondom wordt vastgezet, kan deze natuurlijke werking niet meer plaatsvinden.
De spanningen die daardoor in het papier ontstaan, worden niet opgevangen door beweging van het kunstwerk, maar bouwen zich op in het papier zelf.
Bij historische gravures is dat ongewenst. Het papier is vaak dun, verouderd en minder elastisch dan modern papier. Wanneer het geen ruimte krijgt om te werken, neemt het risico op vervormingen, scheuren of beschadigingen toe.
Hetzelfde principe geldt voor aquarellen en andere kunstwerken op papier. Ook daar wordt een blad soms opgespannen om golvingen te verminderen of een strakke presentatie te verkrijgen. Hoewel dit visueel aantrekkelijk kan lijken, brengt een volledig rondom verlijmde bevestiging extra spanning in het papier. Zeker bij wisselingen in luchtvochtigheid kan dat op langere termijn leiden tot schade.
Daarom wordt bij conserverend inlijsten meestal gekozen voor een reversibele scharnierbevestiging. Hierbij wordt het kunstwerk slechts op enkele zorgvuldig gekozen punten bevestigd. De gravure blijft hierdoor veilig op haar plaats, maar behoudt tegelijkertijd voldoende bewegingsvrijheid om natuurlijke maatveranderingen op te vangen.
Een perfect vlak kunstwerk is dus niet altijd het meest veilige kunstwerk. Bij conservering staat niet de strakste presentatie centraal, maar het behoud van het object op de lange termijn.
De Franse passe-partout
Een bijzonder onderdeel van deze presentatie is de oorspronkelijke Franse passe-partout (French Mat).
Kenmerkend zijn de handgetrokken decoratieve lijnen en de smalle goudrand rondom de vensteropening. Dergelijke passe-partouts werden traditioneel toegepast bij kwalitatief hoogwaardige prenten, aquarellen en tekeningen.
Hoewel de presentatie nog altijd een elegante uitstraling heeft, bleek bij nader onderzoek dat de goudrand niet rechtstreeks op het karton was aangebracht, maar als afzonderlijke strook was opgeplakt.
Door natuurlijke veroudering van de lijm zijn delen van deze goudrand losgekomen.
Hierdoor zweeft de goudstrook plaatselijk boven het oppervlak van de passe-partout. Dit is een veel voorkomend probleem bij dergelijke geplakte sierranden.
De gravure bleek deels los te liggen
Na het verwijderen van de achterwand bleek dat de gravure niet langer stevig bevestigd was.
De oorspronkelijke bevestigingsstroken hadden hun hechting grotendeels verloren, waardoor de gravure los in de lijst lag.
Wanneer een gravure vrij kan bewegen, ontstaan risico’s zoals verschuiving, beschadiging langs de vensterrand en vervorming van het papier.
Daarom vormt de controle van de bevestiging een belangrijk onderdeel van conserverend inlijsten.
Onderzoek met ultraviolet licht
Naast visueel onderzoek werd ook gebruikgemaakt van ultraviolet licht (UV).
UV-onderzoek is een belangrijk hulpmiddel binnen de conservering van kunst op papier. Onder ultraviolet licht kunnen verschillen zichtbaar worden die met normaal daglicht nauwelijks waarneembaar zijn. Oude lijmresten, eerdere restauraties, verkleuringen, retouches en verschillen tussen papiersoorten worden hierdoor vaak duidelijker.
Bij deze gravure vertoonde het historische papier slechts een beperkte fluorescentie. Dat past goed bij handgeschept papier uit de achttiende eeuw, waarin geen moderne optische witmakers (Optical Brightening Agents – OBA’s, ook bekend als FWA’s of FBA’s) aanwezig zijn.
Tijdens het onderzoek werd tevens gekeken naar eventuele sporen van latere toevoegingen, overschilderingen en afwijkingen in de papierstructuur. Dergelijke observaties kunnen belangrijke aanwijzingen geven over eerdere restauraties of veranderingen die het object in de loop van zijn geschiedenis heeft ondergaan.
De UV-opnamen vormen een belangrijk onderdeel van het conserveringsdossier en worden samen met alle overige documentatie bewaard.
Onderzoek naar de herkomst
Een belangrijk onderdeel van dit project is het onderzoek naar de herkomst van de gravure.
Hoewel dergelijke beroepsprenten regelmatig worden aangeboden als werk van Jan Luyken, blijkt dat een dergelijke toeschrijving niet altijd vanzelfsprekend is. Gedurende de achttiende eeuw verschenen meerdere Amsterdamse uitgaven met vergelijkbare afbeeldingen van ambachten en beroepen. Daarbij werden bestaande koperplaten opnieuw gebruikt, aangepast of opnieuw uitgegeven door andere uitgevers.
Bij deze gravure wijzen meerdere kenmerken op een Amsterdamse uitgave uit circa 1720–1760.
Tijdens het onderzoek zijn onder meer de volgende kenmerken bestudeerd:
- de typografie;
- de paginering;
- de katernsignatuur;
- de druktechniek;
- de papierstructuur;
- de afmetingen van het blad;
- de opbouw van de boekpagina.
De combinatie van deze kenmerken maakt een datering tussen 1720 en 1760 aannemelijk. De exacte uitgever is nog onderwerp van verder onderzoek, maar een uitgave van Cornelis van den Bosch of J. Bosch behoort tot de mogelijkheden.
Dit onderstreept dat een naam die in de kunsthandel of op internet regelmatig wordt gebruikt, niet automatisch betekent dat een toeschrijving juist is. Juist daarom vormt brononderzoek een belangrijk onderdeel van het conserveringsproces.
Wordt vervolgd, eerst ontzuren 😉
Conserveringskeuzes
-> foto detail van de oude bevestiging en opplakresten
Bij ieder object wordt gezocht naar een evenwicht tussen historische waarde, technische noodzaak en kosten.
Hoewel een nieuwe Franse passe-partout met een vergulde bladgouden lijn historisch goed bij deze gravure zou passen, is daar bewust niet voor gekozen.
De marktwaarde van de gravure is relatief bescheiden, terwijl een dergelijke afwerking veel specialistisch handwerk en kostbare materialen vraagt.
In plaats daarvan wordt gekozen voor een hoogwaardige dubbele zuurvrije museumkwaliteit passe-partout. Deze biedt optimale bescherming, voorkomt direct contact tussen papier en glas en zorgt tegelijkertijd voor een rustige en klassieke presentatie die volledig aansluit bij de conserveringsdoelstelling.
Ook de oorspronkelijke Franse passe-partout wordt niet weggegooid. Hoewel deze technisch niet langer geschikt is voor langdurige conservering, vormt zij wel een belangrijk onderdeel van de geschiedenis van het object.
Digitalisering vóór de behandeling
-> HR scan van de volledige gravure
Voordat met de conserveringsbehandeling wordt begonnen, wordt de gravure professioneel gedigitaliseerd.
Een hogeresolutiescan levert een reproduceerbaar beeld op zonder perspectiefvervorming, reflecties of wisselende belichting. Hierdoor ontstaat een uiterst nauwkeurige digitale referentie van de huidige toestand van het kunstwerk.
De scan maakt het mogelijk om ook in de toekomst kleine veranderingen in het papier, de drukinkt of eventuele verkleuringen objectief met elkaar te vergelijken.
Daarnaast vormt de scan waardevolle documentatie voor onderzoek, publicaties en archivering binnen het kenniscentrum van Skoander.
Ontzuring van de gravure
-> goudslager tijdens of direct na de ontzuring]
Na de digitalisering volgt de conserveringsbehandeling.
De gravure wordt ontzuurd om zure afbraakproducten in het papier te neutraliseren. Papier veroudert niet alleen door licht en luchtverontreiniging, maar ook door zuren die zich gedurende tientallen of honderden jaren in de papiervezels kunnen ophopen.
Door deze zuren te neutraliseren wordt het verouderingsproces vertraagd en neemt de levensduur van het papier aanzienlijk toe.
Afhankelijk van de oorzaak van de verkleuring kunnen tijdens de behandeling tevens bruine verkleuringen geheel of gedeeltelijk verminderen. Niet iedere verkleuring kan of hoeft volledig te verdwijnen. Binnen de conservering staat het behoud van het oorspronkelijke materiaal altijd centraal.
De behandeling wordt daarom zo uitgevoerd dat de historische integriteit van het object behouden blijft.
Documentatie na de behandeling
HR scan na de ontzuring]
Na de ontzuring wordt opnieuw een hogeresolutiescan gemaakt. Door de scans van vóór en na de behandeling met elkaar te vergelijken, ontstaat een objectieve documentatie van het conserveringsresultaat.
Deze vergelijking maakt zichtbaar welke veranderingen daadwerkelijk hebben plaatsgevonden. Kleine verbeteringen in papierkleur, vermindering van verkleuringen en veranderingen in de papierstructuur kunnen hierdoor nauwkeurig worden vastgelegd.
Naast de scans worden ook foto’s in zichtbaar licht en ultraviolet licht aan het conserveringsdossier toegevoegd. Samen vormen zij een complete technische documentatie van de behandeling.
Behoud van de oorspronkelijke presentatie
-> foto gravure tijdelijk teruggeplaatst in de oorspronkelijke Franse passepartout
Hoewel de oorspronkelijke Franse passe-partout niet opnieuw wordt gebruikt voor de definitieve presentatie, blijft deze behouden als onderdeel van de geschiedenis van het object.
Oude passe-partouts vertellen vaak iets over de smaak, presentatie en inlijstmethoden uit een bepaalde periode. Zij vormen daarmee eveneens historisch materiaal.
Om de oorspronkelijke presentatie volledig vast te leggen, wordt de gravure na de conserveringsbehandeling nog eenmaal tijdelijk in de historische passe-partout geplaatst. Van deze samenstelling wordt een professionele referentiefoto gemaakt voordat de definitieve herinlijsting plaatsvindt.
Hierdoor blijft niet alleen de gravure zelf, maar ook haar presentatiegeschiedenis zorgvuldig gedocumenteerd.
Nieuwe inlijsting
-> gravure in de nieuwe dubbele museumkwaliteit passepartout]
Na afronding van de conserveringsbehandeling wordt de gravure opnieuw ingelijst volgens de huidige conserveringsrichtlijnen.
Daarbij worden uitsluitend verouderingsbestendige materialen toegepast die geschikt zijn voor langdurige bewaring van kunst op papier.
De gravure wordt voorzien van:
- een dubbele zuurvrije museumkwaliteit passe-partout;
- een reversibele scharnierbevestiging;
- een passende afstand tussen papier en glas;
- hoogwaardige conserveringsmaterialen die toekomstige schade helpen voorkomen.
Door de reversibele bevestiging behoudt het papier voldoende bewegingsvrijheid om natuurlijke maatveranderingen als gevolg van schommelingen in temperatuur en relatieve luchtvochtigheid op te vangen.
Hiermee wordt niet alleen de presentatie verbeterd, maar vooral de duurzaamheid van de inlijsting aanzienlijk vergroot.
Conclusie
-> definitieve professionele foto van de heringelijste gravure
Deze gravure laat zien dat een bescheiden aanschafprijs niets zegt over de historische, technische of educatieve waarde van een object.
Voor slechts €6,50 werd een bijna driehonderd jaar oude Amsterdamse beroepsprent het uitgangspunt voor een uitgebreid conserverings- en onderzoeksproject. Niet om een kostbaar museumstuk te creëren, maar om te laten zien hoe zorgvuldig onderzoek, documentatie en conservering bijdragen aan het behoud van ons papieren erfgoed.
Het onderzoek naar de herkomst van de prent laat bovendien zien dat toeschrijvingen niet altijd vanzelfsprekend zijn. Gravures worden in de kunsthandel regelmatig aan bekende kunstenaars gekoppeld, terwijl nader onderzoek soms een genuanceerder beeld oplevert. Door kenmerken zoals papier, typografie, druktechniek, paginering en katernsignaturen zorgvuldig te bestuderen, kan stap voor stap een betrouwbaardere datering en herkomst worden vastgesteld.
Juist die combinatie van kunsthistorisch onderzoek en praktisch conserveringswerk vormt de kern van de werkwijze van Skoander. Niet alleen het object staat centraal, maar ook het verhaal erachter: de gebruikte materialen, de geschiedenis van de presentatie, de technische uitvoering en de keuzes die nodig zijn om een historisch object verantwoord voor toekomstige generaties te behouden.
Lees ook:
Kunst op papier opspannen
Foxing-bruine verkleuring in papier
