Papier ontzuren
Het ontzuren van papier is een conserveringsbehandeling waarbij verzuring, bruine verkleuringen en zogenaamde foxing (bruine vlekken) zoveel mogelijk uit het papier worden verwijderd. Het doel is niet alleen het uiterlijk van het kunstwerk te verbeteren, maar vooral het papier te stabiliseren en de levensduur ervan te verlengen.
Op de pagina Praktijkvoorbeelden vindt u diverse uitgebreide casussen. Onderaan deze pagina zijn daarnaast verschillende voor- en nafoto’s te zien van grafiek en tekeningen die zijn ontzuurd of behandeld na waterschade.
Prijzen van de behandelingen
De kosten van een ontzuringsbehandeling zijn vooraf vaak redelijk goed in te schatten. De uiteindelijke prijs is onder meer afhankelijk van het soort kunstwerk, de gebruikte papiersoort, de afmetingen, de druktechniek en de vraag of het werk al dan niet is opgeplakt.
Sommige objecten vragen echter aanzienlijk meer tijd en specialistisch werk. Een goed voorbeeld hiervan is een chine collé.
Een chine collé is een ets die niet rechtstreeks op het gebruikelijke, dikkere etspapier wordt gedrukt, maar eerst op zeer dun Japans papier. Dit dunne papier wordt vervolgens verlijmd op een zwaarder vel etspapier. Deze techniek maakt een uiterst fijne afdruk mogelijk, waarbij ook de kleinste details behouden blijven.
Tijdens het ontzuren laat de oorspronkelijke lijmverbinding los, waardoor de afdruk tijdelijk uit twee afzonderlijke papierlagen bestaat. Beide lagen moeten vervolgens afzonderlijk worden behandeld en daarna weer zorgvuldig worden samengevoegd. Een chine collé vergt daardoor aanzienlijk meer tijd, ervaring en nauwkeurigheid dan een reguliere ets.
Is ontzuren hetzelfde als papier bleken?
In de volksmond worden de termen papier bleken of een ets bleken regelmatig gebruikt. In de praktijk wordt hiermee vaak hetzelfde bedoeld als het ontzuren van papier.
Toch gebruikt Skoander de term bleken bewust niet. Die roept al snel de associatie op met bleekwater of andere agressieve chemische middelen, terwijl dergelijke producten juist niet worden toegepast.
Tijdens het ontzuren wordt het papier niet kunstmatig witter gemaakt. Integendeel: het papier behoudt zijn oorspronkelijke kleur, zoals deze bedoeld was toen het kunstwerk werd vervaardigd.
Tot welk formaat papier kan Skoander ontzuren?
Skoander beschikt over meerdere zuurbestendige behandelbaden in verschillende afmetingen. Hierdoor kunnen zowel zeer kleine werken als grote kunstwerken op papier worden behandeld.
Van een klein grafisch werk tot een formaat van circa 100 × 120 cm behoort alles tot de mogelijkheden. Daarnaast is een speciaal op maat vervaardigd bad van ongeveer 50 × 200 cm beschikbaar, waardoor ook panorama’s en andere langwerpige werken kunnen worden behandeld.
Kortom: vrijwel alle gangbare formaten grafiek en tekeningen kunnen worden ontzuurd.
Hoe wit wordt het papier na het ontzuren?
Een veelgestelde vraag is hoe wit het papier na de behandeling wordt.
Bij de methode die Skoander toepast, behoudt het papier zijn oorspronkelijke papierkleur. Het doel is niet om het papier onnatuurlijk wit te maken, maar om verkleuringen en verzuring zoveel mogelijk te verwijderen met behoud van de authentieke uitstraling.
Helaas worden soms middelen gebruikt die meer kwaad dan goed doen. Voorbeelden hiervan zijn bleekwater, chloor, waterstofperoxide of andere chemische producten die het papier onnatuurlijk wit maken. Het resultaat lijkt soms op modern printerpapier, iets wat uiteraard niet past bij bijvoorbeeld een achttiende-eeuwse gravure.
Om die onnatuurlijke witheid vervolgens weer te corrigeren, wordt het papier soms kunstmatig bijgekleurd met bijvoorbeeld thee of een sepia-oplossing.
Skoander past dergelijke methoden niet toe. Het uitgangspunt is altijd het behoud van de oorspronkelijke papierkleur, zonder kunstmatige verkleuring of onnatuurlijke correcties.
Hoe lang duurt een ontzuringsbehandeling?
De duur van een behandeling is vooraf moeilijk exact te bepalen. Sommige kunstwerken kunnen relatief snel worden behandeld, terwijl andere objecten aanzienlijk meer tijd vragen.
Gemiddeld moet rekening worden gehouden met een behandelduur van ongeveer drie weken. Afhankelijk van de conditie van het papier, de gebruikte materialen en de benodigde behandelingen kan dit oplopen tot ongeveer vier maanden of, in uitzonderlijke gevallen, nog langer.
Bij conservering staat zorgvuldigheid altijd voorop. Een behandeling wordt nooit versneld wanneer dit ten koste zou gaan van het eindresultaat of de veiligheid van het kunstwerk.
Zijn er risico’s verbonden aan het ontzuren van papier?
In de afgelopen negentien jaar heeft Skoander tijdens het ontzuren geen noemenswaardige problemen ondervonden.
Dat neemt niet weg dat sommige kunstwerken vooraf bekende risico’s kunnen hebben. Denk bijvoorbeeld aan sterk verzwakt of gescheurd papier, handgekleurde grafiek of andere kwetsbare materialen.
Wanneer dergelijke risico’s aanwezig zijn, worden deze altijd vooraf besproken. Vervolgens kan gezamenlijk worden besloten de behandeling wel of niet uit te voeren.
Kunnen tekeningen ook worden ontzuurd?
Ja. Hoewel een tekening geen grafisch drukwerk is, kunnen ook veel tekeningen worden ontzuurd.
De mogelijkheden zijn afhankelijk van de gebruikte materialen, de techniek en de conditie van het werk. Neem gerust contact op om de mogelijkheden voor uw tekening te bespreken.
Blijven signaturen en potloodaantekeningen behouden?
Een vraag die regelmatig wordt gesteld is of signaturen en andere aantekeningen behouden blijven tijdens het ontzuren.
Signaturen, titels en andere annotaties die met potlood zijn aangebracht, blijven normaal gesproken volledig behouden.
Bij signaturen of opschriften die met inkt of pen zijn aangebracht, kan dit anders liggen. Sommige inkten zijn onvoldoende watervast en kunnen tijdens een behandeling vervagen of gedeeltelijk verdwijnen.
Een bekend voorbeeld is grafiek van Anne Huitema. Een deel van zijn signaturen en titels is met pen aangebracht en het is bekend dat deze inkt niet altijd bestand is tegen een natte behandeling. In dergelijke gevallen worden de mogelijke risico’s altijd vooraf besproken.
Wat gebeurt er met de kleuren van kleurengrafiek?
Kleurenetsen, kleurenlithografieën, kleurenhoutsneden en andere vormen van kleurengrafiek kunnen in de meeste gevallen probleemloos worden ontzuurd, waarbij de kleuren behouden blijven.
Na de behandeling kunnen de kleuren wel iets lichter lijken. Dit betekent echter niet dat de kleur is verdwenen. Door verzuring en foxing wordt het papier na verloop van tijd donkerder, waardoor ook de kleuren donkerder ogen. Wanneer het papier tijdens het ontzuren weer lichter wordt, veranderen de kleuren optisch mee en krijgen zij weer een natuurlijkere uitstraling.
Kan een zeefdruk ook worden ontzuurd?
Dat hangt af van de gebruikte druktechniek.
Veel werken die als zeefdruk worden verkocht, blijken in werkelijkheid lithografieën of andere druktechnieken te zijn. Dergelijk werk kan doorgaans zonder problemen worden ontzuurd.
Echte zeefdrukken, gedrukt met traditionele zeefdrukinkt, vragen meer aandacht. Tijdens het ontzuren wordt veel water gebruikt en niet iedere zeefdrukinkt is daartegen bestand.
Twijfelt u of uw kunstwerk een echte zeefdruk is? Skoander kan de druktechniek beoordelen en u adviseren over de mogelijkheden en eventuele risico’s.
Kunnen tekeningen die met wit zijn opgehoogd worden ontzuurd?
Sommige tekeningen zijn met wit opgehoogd. Hierbij worden met witte verf of krijt lichte accenten aangebracht om vormen, lichtval en diepte te versterken.
In dergelijke gevallen raad ik een natte ontzuringsbehandeling in principe af. De aangebrachte witte partijen kunnen tijdens de behandeling oplossen of beschadigd raken, waardoor het oorspronkelijke karakter van de tekening verloren kan gaan.
Kan handgekleurde grafiek worden ontzuurd?
Dat hangt af van de gebruikte kleurstoffen.
Moderne handgekleurde grafiek is veelal ingekleurd met aquarel of gouache. Beide zijn verfsoorten op waterbasis en daardoor doorgaans niet geschikt voor een nat ontzuringsproces.
Bij antieke handgekleurde gravures zijn vaak andere pigmenten en bindmiddelen gebruikt. Sommige hiervan blijken verrassend stabiel, terwijl andere juist gevoelig zijn voor water. Daarom wordt ieder kunstwerk afzonderlijk beoordeeld. Een behandeling kan soms verantwoord worden uitgevoerd, maar hiervoor kan nooit vooraf een garantie worden gegeven.
Kan metaalroest vlekken uit papier worden verwijderd?
Ja, in veel gevallen wel.
Wanneer een kunstwerk langdurig in contact is geweest met metaal, kunnen roestvlekken ontstaan. Denk bijvoorbeeld aan oude nietjes, spijkers of andere metalen onderdelen van een lijst of achterwand. Deze roestvlekken verschillen wezenlijk van foxing en vragen een andere behandeling.
In veel gevallen kunnen dergelijke roestverkleuringen grotendeels of zelfs volledig worden verwijderd.
Ik heb een giclée met foxing of waterschade. Wat zijn de mogelijkheden?
Heel kort: Skoander behandelt geen giclées.
Giclées worden vaak gepresenteerd als hoogwaardige reproducties met een lange levensduur en uitstekende kleurechtheid. Hoewel de technische kwaliteit hoog kan zijn, blijven het reproducties en geen originele kunstwerken.
Skoander richt zich uitsluitend op originele kunst op papier en houdt zich daarom niet bezig met de conservering of restauratie van giclées, ongeacht of deze op papier of op canvas zijn uitgevoerd.
Mijn grafiek is opgeplakt. Kan deze worden losgehaald?
Ja. In de meeste gevallen kan opgeplakte grafiek zonder problemen worden losgemaakt van de ondergrond.
Soms is echter gebruikgemaakt van materialen zoals houtlijm, synthetische lijmen of zelfklevende ondergronden. In dergelijke gevallen kan het verwijderen aanzienlijk lastiger zijn en is extra voorzichtigheid noodzakelijk.
Daarnaast is het belangrijk om te bedenken waarom een kunstwerk ooit is opgeplakt. In veel gevallen gebeurde dit om het werk strak in de lijst te houden. Het kan echter ook zijn dat een beschadigd of gescheurd kunstwerk bewust op een drager is bevestigd om verdere schade te voorkomen.
Daarom wordt vooraf altijd beoordeeld of loshalen verantwoord is en of dit daadwerkelijk in het belang van het kunstwerk is.
Kan mijn kunstwerk terug in de oude lijst?
In veel gevallen wel.
Wanneer de lijst nog in goede staat verkeert, kan deze doorgaans opnieuw worden gebruikt. Hetzelfde geldt echter niet voor passe-partouts, achterwanden en andere kartonsoorten die jarenlang in direct contact met het kunstwerk hebben gezeten.
Deze materialen worden bij Skoander altijd vervangen door nieuwe, zuurvrije en conserveringsgeschikte materialen die qua kleur aansluiten bij het kunstwerk.
Mocht de oorspronkelijke lijst krom zijn, constructieve gebreken vertonen of niet langer geschikt zijn voor veilig gebruik, dan kan uiteraard worden gekeken naar een passend alternatief.
Wordt mijn kunstwerk opgespannen?
Nee. Skoander spant kunst op papier bewust niet op.
Soms wordt geadverteerd met het strak opspannen van grafiek in een nieuw passe-partout. Hoewel dit er op het eerste gezicht netjes uitziet, is het vanuit conserveringsoogpunt juist ongewenst.
Papier is een natuurlijk materiaal dat voortdurend reageert op veranderingen in temperatuur en luchtvochtigheid. Het zet uit en krimpt. Wanneer papier onder spanning wordt vastgezet, kan deze natuurlijke werking niet meer plaatsvinden.
Bij het opspannen wordt het papier eerst bevochtigd, waardoor het ongeveer drie procent uitzet. Vervolgens wordt het in die uitgerekte toestand vastgezet. Zodra het papier weer droogt, krimpt het terug terwijl het nog steeds onder spanning staat.
Bij een ets van 50 cm betekent dit een maatverschil van ongeveer 1,5 cm. Bij een werk van 100 cm loopt dit zelfs op tot ongeveer 3 cm. Dat zijn aanzienlijke krachten die onnodige spanning in het papier veroorzaken.
Wanneer het papier al verzwakt is, een oude vouw bevat of is vervaardigd van kwetsbaar handgeschept papier, kan deze spanning uiteindelijk leiden tot nieuwe scheuren.
Om die reden wordt grafiek bij Skoander nooit opgespannen. Het kunstwerk wordt los in het passe-partout gemonteerd en uitsluitend op een conserveringsverantwoorde wijze bevestigd met zuurvrije materialen, zodat het papier vrij kan blijven werken.
Ik heb op mijn kunstwerk gemorst met koffie, thee, wijn of bloed. Is daar nog iets aan te doen?
In veel gevallen wel.
De mogelijkheden hangen af van de oorzaak van de vervuiling, de gebruikte papiersoort, de aanwezige druk- of tekentechniek en de tijd die sinds het ontstaan van de vlek is verstreken.
Neem gerust contact op en stuur indien mogelijk enkele duidelijke foto’s mee. Aan de hand daarvan kan vaak een eerste inschatting van de mogelijkheden worden gemaakt.
Waarom gebruikt Skoander geen Bookkeeper?
Bookkeeper en vergelijkbare producten zijn bekende conserveringsmiddelen die vooral worden toegepast op objecten die niet op de gebruikelijke wijze kunnen worden ontzuurd, zoals boeken of bepaalde kwetsbare documenten.
Hoewel dergelijke producten eenvoudig in gebruik zijn, kiest Skoander er bewust voor deze niet toe te passen.
Bookkeeper is gebaseerd op magnesiumoxide. Wanneer dit in contact komt met de aanwezige zuren in het papier, ontstaan magnesiumzouten. Bij een traditionele ontzuringsbehandeling worden deze reactieproducten uit het papier gespoeld. Bij Bookkeeper blijven zij juist achter in het papier.
Hierdoor kan het papier ruwer aanvoelen, een lichte waas krijgen en kunnen kleuren optisch iets lichter lijken.
Om die reden geeft Skoander de voorkeur aan een behandeling waarbij de gevormde zouten daadwerkelijk uit het papier worden verwijderd, in plaats van in het papier achter te blijven.
Geeft Skoander cursussen over ontzuren of conservering?
Nee.
Skoander geeft geen cursussen en verstrekt geen instructies over de gebruikte materialen, methoden of behandelingen.
Regelmatig krijg ik de vraag of het ontzuren van papier zelf te leren is. Dat is begrijpelijk, maar een succesvolle behandeling vraagt aanzienlijk meer dan alleen de juiste chemicaliën of een stappenplan.
Het ontzuren van papier is gebaseerd op jarenlange praktijkervaring, materiaalkennis en inzicht in grafische technieken, papiersoorten, inkten, pigmenten en de chemische processen die daarbij een rol spelen. Theorie en praktijk lopen daarbij lang niet altijd gelijk.
Sinds 2007 heb ik mij gespecialiseerd in het conserveren en ontzuren van kunst op papier. Die ervaring laat zich niet overbrengen in een cursus of enkele lessen.
Ook krijg ik regelmatig de vraag of er boeken bestaan waarin moderne ontzuringstechnieken uitgebreid worden beschreven. Voor zover mij bekend zijn dergelijke publicaties niet vrij verkrijgbaar. Er bestaan wel oudere vakboeken uit de jaren vijftig, zestig en zeventig, maar een groot deel van die informatie is inmiddels achterhaald of sterk verouderd.
Behoort het reinigen van olieverfschilderijen ook tot de mogelijkheden?
Ja.
Naast het ontzuren van papier kan Skoander ook olieverfschilderijen oppervlaktereinigen en – indien verantwoord – oude of vergeelde vernislagen verwijderen.
Van diverse behandelingen zijn voor- en nafoto’s beschikbaar waarop het resultaat duidelijk zichtbaar is.
Uitgebreide verfrestauraties, zoals retouches of reconstructies van verfverlies, voert Skoander niet zelf uit. Voor dergelijke specialistische werkzaamheden wordt samengewerkt met ervaren restauratoren.
Na de behandeling kan het schilderij desgewenst worden voorzien van een nieuwe vernislaag.
Kan ik mijn kunstwerken naar Skoander verzenden?
Jazeker.
Skoander is gevestigd in Heerenveen (Friesland), maar ontvangt regelmatig kunstwerken uit heel Nederland en ver daarbuiten. In de afgelopen jaren zijn kunstwerken voor conservering en ontzuring ontvangen uit Nederland, België, Duitsland, Frankrijk, het Verenigd Koninkrijk en zelfs uit Jakarta (Indonesië).
Na afloop van de behandeling wordt het kunstwerk zorgvuldig verpakt en retour gezonden.
Skoander verzendt via MyParcel, PostNL en DPD. Afhankelijk van de vervoerder kunnen zendingen worden verzekerd tot een inkoopwaarde van € 5.000.
Waar mogelijk wordt gebruikgemaakt van:
- aflevering uitsluitend op het opgegeven adres;
- handtekening voor ontvangst;
- Track & Trace;
- aanvullende transportverzekering.
Twijfelt u over de verpakking of het veilig verzenden van uw kunstwerk? Neem gerust contact op. Skoander adviseert u graag.
Is het ontzuren een inspannings- of resultaatverplichting?
Het ontzuren van papier en vergelijkbare conserveringswerkzaamheden worden uitgevoerd op basis van een inspanningsverplichting.
Dat betekent dat iedere behandeling met de grootst mogelijke zorg, aandacht en vakkennis wordt uitgevoerd om het best haalbare resultaat te bereiken. Omdat ieder kunstwerk uniek is en de gebruikte materialen, ouderdom, conditie en eerdere restauraties per object verschillen, kan een specifiek eindresultaat nooit vooraf worden gegarandeerd.
In de praktijk wordt het beoogde resultaat in de meeste gevallen bereikt. Toch kunnen zich uitzonderingen voordoen waarbij de gewenste verbetering slechts gedeeltelijk of helemaal niet haalbaar blijkt.
Wanneer tijdens het onderzoek blijkt dat een behandeling een verhoogd risico met zich meebrengt, wordt dit altijd vooraf besproken.
Gebruikt Skoander foto’s van behandelde kunstwerken op de website of sociale media?
Nee.
Foto’s van kunstwerken worden nooit zonder toestemming van de eigenaar gepubliceerd.
Tijdens een behandeling worden regelmatig foto’s gemaakt om de conditie van het kunstwerk vast te leggen en het verloop van de behandeling te documenteren. Deze foto’s blijven onderdeel van het behandelingsdossier en worden uitsluitend intern gebruikt.
Alleen wanneer u hiervoor uitdrukkelijk toestemming geeft, kunnen enkele foto’s – meestal een voor- en nafoto – worden gebruikt op de website of via de sociale media van Skoander.
Contact
Wilt u vrijblijvend weten wat de mogelijkheden zijn of een indicatie van de kosten ontvangen?
Stuur dan enkele duidelijke foto’s van het kunstwerk, bij voorkeur aangevuld met de afmetingen en een korte omschrijving van de schade of uw vraag.
U kunt hiervoor contact opnemen via:
- E-mail: info@skoander.com
- WhatsApp: 06 – 254 264 00
- Telegram: Skoander
Aan de hand van de foto’s kan vaak al een eerste inschatting worden gemaakt van de behandelmogelijkheden en de te verwachten kosten.
Hieronder vindt u een selectie van voor- en nafoto’s van door Skoander behandelde grafiek en tekeningen met onder meer foxing, verzuring en waterschade.
Lees ook:
Conserverend inlijsten
Skoander Art Care
Optische witmakers (OBA) in passepartouts
Optische witmakers (OBA) en UV licht
Skoander en ultraviolet licht (UV)
Visie en werkwijze