Ultraviolet licht, één van de meest onderschatte hulpmiddelen binnen kunst, antiek, restauratie én het dagelijks leven
Vraag iemand naar een blacklight of ultraviolet licht en de kans is groot dat hij denkt aan een discotheek of fluorescerende posters.
Zelf denk ik aan iets heel anders.
Ik ben al jarenlang groot liefhebber van ultraviolet licht. Niet omdat het spectaculaire effecten geeft, maar omdat het letterlijk een wereld zichtbaar maakt die onder normaal daglicht verborgen blijft.
Wie eenmaal serieus met UV-licht gaat werken, ontdekt al snel dat vrijwel ieder materiaal anders reageert. Glas, keramiek, papier, olieverf, emaille, mineralen, diamanten, lijmen, kunststoffen en zelfs biologische materialen kunnen onder ultraviolet licht totaal andere eigenschappen laten zien.
Juist daarom behoort ultraviolet licht wat mij betreft tot één van de meest onderschatte hulpmiddelen binnen kunst, antiek, restauratie en materiaalonderzoek.
Hoe langer ik ermee werk, hoe vaker ik ontdek dat de toepassingsmogelijkheden vrijwel eindeloos lijken.
Wat is ultraviolet licht?
Ultraviolet licht (UV) is elektromagnetische straling met een kortere golflengte dan zichtbaar violet licht. Hoewel het menselijk oog UV-straling niet kan waarnemen, reageren veel materialen erop door zichtbaar licht uit te zenden. Dit verschijnsel noemen we fluorescentie.
Afhankelijk van de golflengte onderscheiden we:
- UV-A (315–400 nm) – de meest gebruikte vorm binnen kunst, antiek, mineralogie en forensisch onderzoek.
- UV-B (280–315 nm) – voornamelijk medische en wetenschappelijke toepassingen.
- UV-C (100–280 nm) – onder andere gebruikt voor desinfectie van lucht, water en oppervlakken.
Binnen kunstonderzoek wordt vrijwel altijd gewerkt met 365 nm UV-A, omdat deze golflengte veel materialen mooi laat fluoresceren zonder deze te beschadigen.
Waarom fluoresceert een materiaal?
Wanneer ultraviolet licht op een materiaal valt, nemen bepaalde moleculen tijdelijk energie op.
Deze energie wordt vrijwel direct weer afgegeven in de vorm van zichtbaar licht.
Dat verschijnsel noemen we fluorescentie.
Juist die fluorescentie maakt ultraviolet licht zo interessant.
Niet het UV-licht zelf zien we, maar de reactie van het materiaal.
De kleur, intensiteit en verdeling van die fluorescentie verschillen per materiaal en kunnen veel vertellen over de samenstelling, ouderdom, restauraties of latere toevoegingen.
Waarom reageert niet alles hetzelfde?
Een veelgemaakte misvatting is dat UV altijd een duidelijk antwoord geeft.
Dat is niet zo.
Sommige materialen fluoresceren zeer sterk.
Andere nauwelijks.
En sommige helemaal niet.
Zelfs binnen één materiaal bestaan grote verschillen.
Niet iedere diamant fluoresceert.
Niet iedere vernis reageert hetzelfde.
Niet iedere lijm licht op.
Ook ouderdom, vervuiling, restauraties, de chemische samenstelling én de gebruikte golflengte van de UV-lamp beïnvloeden de reactie onder ultraviolet licht.
UV vormt daarom vrijwel nooit het eindpunt van een onderzoek, maar juist het begin.
Toepassingen van ultraviolet licht
De toepassingsmogelijkheden van UV zijn verrassend breed.
Kunst en restauratie
- onderzoek naar olieverfschilderijen;
- beoordelen van vernislagen;
- opsporen van retouches;
- herkennen van overschilderingen;
- onderzoek van aquarellen en tekeningen;
- controle van restauratiematerialen.
Papier en grafiek
- herkennen van optische witmakers;
- dateren van papier;
- onderzoek van grafiek;
- documentenonderzoek;
- controle van bankbiljetten;
- echtheidskenmerken van officiële documenten.
Glas, keramiek en emaille
- identificatie van uraniumglas;
- onderzoek van mangaanglas;
- onderzoek van cadmiumglas;
- herkennen van glazuren;
- controle van keramiek;
- onderzoek van emaille.
Edelstenen, sieraden en mineralen
- fluorescentie van diamanten;
- onderzoek van robijnen;
- mineralen;
- fossielen;
- synthetische edelstenen;
- restauraties aan sieraden;
- controle van lijmen en reparaties.
Forensisch onderzoek
Binnen de forensische wetenschap wordt UV gebruikt voor het zichtbaar maken van:
- lichaamsvloeistoffen;
- vezels;
- sporen;
- documentenonderzoek;
- bepaalde kneuzingen of blauwe plekken, die onder specifieke omstandigheden beter zichtbaar kunnen worden met speciale forensische lichtbronnen.
Dieren en diergeneeskunde
Ook binnen de diergeneeskunde kent UV verschillende toepassingen.
Zo kunnen sommige schimmels, waaronder bepaalde vormen van ringworm (Microsporum canis), onder UV een karakteristieke fluorescentie vertonen.
Een UV-lamp vormt hierbij uitsluitend een hulpmiddel. Niet alle schimmels fluoresceren en een diagnose kan nooit uitsluitend op basis van UV-onderzoek worden gesteld.
(Hier kun je de foto van de ringworm onder UV plaatsen.)
Daarnaast wordt UV gebruikt bij onderzoek van huid, vacht en veren.
Onderstaande afbeelding: tijdens een eerder onderzoek had ik de gelegenheid om zelf vast te leggen hoe een schimmelinfectie, in dit geval ringworm, onder UV-licht kan fluoresceren.
Het blijft bijzonder om te zien hoe ultraviolet licht toepassingen kent die veel verder gaan dan kunst, antiek en restauratie.
Bacteriën en virussen
Hoewel bacteriën en virussen zelf meestal niet zichtbaar worden onder ultraviolet licht, wordt UV-C wereldwijd gebruikt voor het desinfecteren van:
- ziekenhuizen;
- laboratoria;
- drinkwater;
- luchtbehandelingssystemen;
- medische instrumenten.
De UV-straling beschadigt het DNA of RNA van micro-organismen waardoor zij zich niet meer kunnen vermenigvuldigen.
Lekdetectie
Een toepassing die veel mensen niet kennen is het opsporen van lekkages.
Door een fluorescerende UV-tracer toe te voegen kunnen lekkages snel zichtbaar worden gemaakt.
Bijvoorbeeld bij:
- waterleidingen;
- cv-installaties;
- airconditioningsystemen;
- zwembaden;
- hydraulische systemen;
- motorblokken;
- transmissies;
- koelvloeistof;
- motorolie.
Rondom huis
Ook in het dagelijks leven blijkt ultraviolet liicht verrassend handig.
Bijvoorbeeld voor:
- controleren of een muur volledig is geschilderd;
- inspecteren van coatings;
- controle van schoonmaakwerk;
- opsporen van schimmelvorming;
- fluorescerende markeringen;
- hobby- en modelbouw.
Waarom restauratoren graag met UV werken
Binnen restauratie behoort ultraviolet licht al tientallen jaren tot de standaarduitrusting.
Oude natuurlijke vernissen fluoresceren vaak warm geelgroen.
Latere retouches blijven juist donker.
Moderne restauratiematerialen reageren weer anders.
Daardoor ontstaat een veel beter beeld van de geschiedenis van een schilderij.
- Welke delen zijn origineel?
- Waar is gerestaureerd?
- Welke materialen zijn later toegevoegd?
Onder normaal daglicht blijft veel daarvan verborgen.
UV-onderzoek vormt daarbij nooit het enige bewijs, maar levert vaak waardevolle aanwijzingen die met andere onderzoeksmethoden kunnen worden gecombineerd.
De juiste UV-lamp maakt een wereld van verschil
Niet iedere UV-lamp is geschikt voor serieus onderzoek.
Veel goedkope blacklights produceren veel zichtbaar paars licht waardoor subtiele fluorescentie juist moeilijker zichtbaar wordt.
Voor kunst- en materiaalonderzoek verdient een kwalitatieve 365 nm UV-A-lamp met goede filtering daarom de voorkeur.
Veilig werken met UV
Ultraviolet licht is een bijzonder nuttig hulpmiddel.
Toch blijft voorzichtigheid belangrijk.
Vooral krachtige UV-C-bronnen kunnen schadelijk zijn voor huid en ogen.
Binnen kunstonderzoek wordt daarom vrijwel uitsluitend gewerkt met UV-A.
Ook daarbij is het verstandig langdurige blootstelling te beperken, bij langdurig onderzoek een geschikte UV-beschermingsbril te gebruiken en nooit rechtstreeks in krachtige UV-bronnen te kijken.
UV is een hulpmiddel, geen wondermiddel
Misschien is dit wel de belangrijkste conclusie.
Ultraviolet licht geeft geen absolute antwoorden.
Het laat aanwijzingen zien.
Het helpt verbanden leggen.
Het maakt verborgen informatie zichtbaar.
Maar een afwijkende fluorescentie bewijst op zichzelf niets.
Geen enkel onderzoek staat op zichzelf. UV wordt daarom vrijwel altijd gecombineerd met materiaalkennis, ervaring, visuele inspectie en – wanneer nodig – aanvullend onderzoek.
Juist die combinatie leidt tot betrouwbare conclusies.
Waarom ultraviolet licht mij blijft fascineren
Hoe langer ik met ultraviolet licht werk, hoe groter mijn waardering ervoor wordt.
Vrijwel ieder object vertelt onder UV een ander verhaal.
Een schilderij.
Een broche.
Een stuk glas.
Een mineraal.
Een diamant.
Een oude ets.
Een lekkend motorblok.
Of zelfs een pas geschilderde muur.
Op Skoander onderzoek ik uiteenlopende materialen onder ultraviolet licht. Van uraniumglas en mangaanglas tot schilderijen, sieraden, papier, keramiek en bijzondere verzamelobjecten. Iedere pagina laat zien hoe verschillend materialen kunnen reageren en waarom UV een waardevol hulpmiddel is bij onderzoek, restauratie en identificatie.
Misschien is dát wel de grootste kracht van ultraviolet licht.
Niet dat het alle antwoorden geeft.
Maar dat het verborgen verhalen zichtbaar maakt.
Het leert ons niet alleen anders kijken.
Het leert ons vooral aandachtiger kijken.
Lees ook:
Optische witmakers (OBA) en UV licht
Emaille onder UV
Schildpadglas beker onder UV
Optische witmakers (OBA) in passepartouts
Cadmiumselenide (CdSe) onder UV
Cadmiumsulfide (CdS) halsketting onder UV
Russische CCCP-scheepslamp onder UV
Knikkers onder UVVerlijmde amberina kelk onder UV licht
Amber/barnsteen onder UV-echt of niet?
Skoander Art CareVisie en werkwijze
