Echt of niet? En wat vertelt ultraviolet licht?
Het is ook wel eens interessant om het over barnsteen te hebben.
Barnsteen wordt relatief veel aangeboden. De prijzen lopen daarbij sterk uiteen: van zeer betaalbaar tot bedragen die volledig terecht zijn. Toch zegt de prijs lang niet alles. De kwaliteit, de herkomst en vooral de echtheid zijn minstens zo belangrijk.
Reden om het hier eens over te hebben?
Ik koop zo nu en dan wat barnsteen en de vrouw des huizes meende mij onlangs te moeten verblijden met een advertentie die ze had gevonden. Het betrof een hanger van geperst barnsteen. Volgens haar misschien wel iets voor mij.
Mijn antwoord was vrij kort: nee.
(Foto’s en uitleg over die hanger volgen verderop.)
Maar wat is nu eigenlijk goed barnsteen? Wat is minder interessant? Waar moet je op letten? Is al het barnsteen hetzelfde?
In dit artikel beperk ik mij tot de meest gangbare soorten. Daarmee kom je in de praktijk al een heel eind om de grootste hoeveelheid rommel eruit te filteren.
Belangrijk: geen enkele test is op zichzelf 100% sluitend. De beoordeling van barnsteen berust altijd op een combinatie van waarnemingen, zoals de interne structuur, UV-fluorescentie, hardheid, gewicht en eventueel aanvullende materiaalanalyse. Ultraviolet licht is daarbij een bijzonder waardevol hulpmiddel, maar nooit het enige bewijs voor echtheid.
In grote lijnen onderscheiden we drie soorten:
- natuurlijk, massief barnsteen;
- geperst barnsteen;
- copal.
De laatste twee zijn voor verzamelaars doorgaans een stuk minder interessant.
Copal
Ik begin met copal.
Copal is, zoals gezegd, het jongere broertje van barnsteen.
Waar barnsteen miljoenen jaren oud is, is copal meestal slechts tienduizenden tot honderdduizenden jaren oud. Het is dus oud, maar nog niet oud genoeg om volledig te fossiliseren.
Daardoor gedraagt het materiaal zich ook anders.
Als eerste selectie kun je vaak al veel zien met het blote oog.
Copal herken je vaak aan:
- een té perfecte helderheid;
- een wat glasachtig uiterlijk;
- inclusies die lijken te zweven;
- soms opvallend scherpe interne structuren;
- kleine microscheurtjes aan het oppervlak.
Visueel geeft dat uiteraard nooit 100% zekerheid, maar het is wel een goede eerste aanwijzing.
Copal onder UV
Onder langgolvig ultraviolet licht (365 nm) geeft copal meestal een wit-, melkachtig- tot geelachtige fluorescentie.
UV behoort daarmee tot één van de beste niet-destructieve onderzoeksmethoden voor barnsteen.
Toch blijft ook hier voorzichtigheid geboden.
Niet alleen de kleur van de fluorescentie is belangrijk, maar ook de intensiteit, de gelijkmatigheid en de manier waarop het materiaal oplicht.
De acetonproef
Een andere bekende test is aceton.
Ga met een wattenstaafje met zuivere aceton voorzichtig over copal en het materiaal wordt vaak kleverig of dof.
Bij natuurlijk barnsteen heeft een korte test met zuivere aceton normaal gesproken geen effect.
Voer deze test altijd voorzichtig uit en uitsluitend op een onopvallende plaats.
Let op!
Anno 2025 is er ook zogenaamde eco-aceton verkrijgbaar.
Persoonlijk heb ik daar bijzonder slechte ervaringen mee.
Zelfs lijmresten lossen er nauwelijks in op.
Op de verpakking staat vaak zelfs vermeld dat bepaalde lijmresten niet worden verwijderd.
Voor zover ik weet verkopen veel bouwmarkten tegenwoordig uitsluitend deze eco-variant.
Gebruik voor dit soort materiaalonderzoek daarom bij voorkeur gewone, zuivere aceton.
Nog een eenvoudige controle
Wil je helemaal geen risico lopen met aceton?
Dan kun je vaak ook al een heel eind komen met de nagel.
Copal is relatief zacht en kan soms licht worden ingedrukt.
Bij volledig gefossiliseerd barnsteen lukt dat normaal gesproken niet.
Ook deze test vormt uiteraard geen absoluut bewijs, maar is wel een bruikbare aanvullende aanwijzing.
Persoonlijk heb ik weinig met copal.
Dat betekent overigens niet dat het waardeloos is. Ook copal heeft nog steeds enige verzamelwaarde, maar voor mij ligt de voorkeur duidelijk bij natuurlijk barnsteen.
Geperst barnsteen
Zoals met zoveel natuurlijke materialen geldt ook hier: restmateriaal weggooien is zonde.
Dat geldt bijvoorbeeld voor koraal (geperst koraal), maar ook voor barnsteen.
Tijdens het slijpen en bewerken blijven kleine stukjes, splinters en slijpsel over. Dat materiaal kan onder hoge druk en warmte opnieuw worden samengeperst tot een nieuw blok barnsteen, waar vervolgens weer sieraden van worden gemaakt.
Op zichzelf is daar niets mis mee.
Persoonlijk geef ik echter zonder enige twijfel de voorkeur aan massief, natuurlijk barnsteen.
Is geperst barnsteen te herkennen?
Jazeker.
Een mooi voorbeeld is onderstaande hanger die mijn wederhelft mij toestuurde omdat ze dacht dat het misschien wel iets voor mij was.
Nee dus.
Niet omdat het een lelijke hanger is, maar omdat het overduidelijk geperst barnsteen betreft.
Interne structuur
Wat zien we hier?
Het eerste wat opvalt is de interne structuur.
Je ziet duidelijk:
- hoekige, platte fragmenten;
- scherpe grenzen tussen de verschillende amberchips;
- geen natuurlijke harsstromen;
- geen vloeiende wolkvorming.
Dat zijn stuk voor stuk kenmerken van samengeperst barnsteen.
Optische werking
Ook de manier waarop het licht door het materiaal loopt is anders.
Bij natuurlijk barnsteen ontstaat vaak een fraaie dieptewerking.
Bij deze hanger breekt het licht juist veel blokkeriger, alsof het uit afzonderlijke fragmenten bestaat.
Ook dat is kenmerkend voor geperst materiaal.
Vorm en afwerking
De druppelvorm en de zware polijsting zijn vormen die veel voorkomen bij geperst Baltisch barnsteen uit ongeveer de periode 1960-1990.
Daar is op zichzelf niets mis mee.
Voor verzamelaars heeft natuurlijk massief barnsteen echter meestal een duidelijk hogere aantrekkingskracht.
De oogconstructie
Nog iets wat mij direct opviel.
De metalen pen is rechtstreeks in het barnsteen geplaatst.
Misschien is de pen van zilver, misschien ook niet. Dat doet hier eigenlijk weinig ter zake.
Bij een fraai stuk natuurlijk barnsteen zal een maker meestal terughoudender zijn met het dwars doorboren van een bijzonder stuk materiaal.
Bij geperst barnsteen zie je dit soort constructies juist veel vaker.
Ook dat vormt dus weer een kleine aanwijzing.
Nog een mooi vergelijkingsvoorbeeld
Tijdens het zoeken kwam ik ook onderstaande set manchetknopen tegen.
Juist dit vind ik een mooi voorbeeld, omdat natuurlijk en geperst barnsteen in één set zijn gecombineerd.
De bovenste twee cabochons bestaan uit natuurlijk barnsteen.
De onderste twee bollen zijn vervaardigd uit geperst barnsteen.
Wanneer beide materialen naast elkaar worden bekeken, wordt het verschil direct duidelijk.
Bij het natuurlijke barnsteen zie je een rustige, vloeiende structuur met natuurlijke wolkvorming.
De onderste bollen laten juist de kenmerkende blokkerige opbouw van geperst barnsteen zien.
Zo’n combinatie kom je regelmatig tegen.
Heb ik zelf ooit geperst barnsteen gekocht?
Eerlijk is eerlijk…
Ja.
Sterker nog, vrij recent.
Niet omdat ik het bijzonder mooi vond, maar simpelweg omdat ik het voor die prijs niet kon laten liggen.
De zilverwaarde lag namelijk al bijna hoger dan de aankoopprijs.
Soms mag je jezelf zo’n uitzondering best gunnen.
Het betreft een broche in de vorm van een roos.
Ook hier zijn de kenmerken van geperst barnsteen overduidelijk aanwezig.
De interne structuur verraadt opnieuw de samengeperste amberchips.
Daarnaast is ook de vorm een kleine aanwijzing.
Een volledig uitgewerkte roos met diepe uitsparingen is technisch veel eenvoudiger te vervaardigen uit geperst barnsteen dan uit één massief stuk natuurlijk barnsteen.
Dat betekent uiteraard niet dat iedere roos automatisch uit geperst barnsteen bestaat, maar het is wel iets om mee te nemen bij de beoordeling.
Geperst barnsteen onder UV
De laatste foto toont dezelfde broche onder langgolvig ultraviolet licht (365 nm).
Dat levert een interessante observatie op.
Geperst barnsteen is nog steeds barnsteen.
Het fluoresceert onder UV daarom eveneens.
Alleen naar de kleur van de fluorescentie kijken heeft dus weinig zin.
Veel belangrijker is hoe het materiaal oplicht.
Bij geperst barnsteen zie je vaak een wat onrustiger beeld.
De fluorescentie kan:
- vlekkerig zijn;
- ongelijk verdeeld zijn;
- korrelig ogen;
- verschillen vertonen tussen de samengeperste fragmenten.
Massief natuurlijk barnsteen laat doorgaans een veel rustigere en homogener verdeelde fluorescentie zien.
Niet alleen de kleur van de fluorescentie is dus belangrijk, maar vooral ook de verdeling, de intensiteit en de homogeniteit ervan.
Verderop in dit artikel volgen verschillende voorbeelden van natuurlijk barnsteen onder UV, zodat de verschillen goed zichtbaar worden.
Massief, natuurlijk barnsteen
En dan komen we bij het betere werk.
Massief, natuurlijk barnsteen.
Persoonlijk gaat mijn voorkeur zonder enige twijfel uit naar natuurlijk barnsteen. Geen enkel stuk is hetzelfde. Juist de natuurlijke wolkstructuren, kleurverschillen en harsstromen maken ieder stuk uniek.
Hieronder volgen enkele voorbeelden uit mijn eigen collectie.
Een fors stuk Baltisch barnsteen
De onderstaande drie foto’s tonen een halsketting met een bijzonder groot stuk natuurlijk Baltisch barnsteen.
Het barnsteen alleen al weegt 21,4 gram.
Dat lijkt misschien niet bijzonder, maar voor één massief stuk barnsteen is dat een fors formaat.
Daarnaast betreft het een stuk van bovengemiddelde kwaliteit.
De natuurlijke wolkstructuur is prachtig zichtbaar en juist die interne tekening maakt natuurlijk barnsteen zo aantrekkelijk.
De derde foto is gemaakt op een lichtbak.
Door het barnsteen van achteren te belichten worden de natuurlijke structuren veel beter zichtbaar. Dat geeft een mooi beeld van de kwaliteit van het materiaal.
Ter indicatie: een los blok Baltisch barnsteen van deze kwaliteit en dit formaat vertegenwoordigt al snel een waarde van ongeveer €250 tot €300, nog zonder montage in een sieraad.
Vlinderhanger
Het volgende voorbeeld betreft een choker met een 925 zilveren vlinder, waarvan de vleugels zijn bezet met natuurlijk barnsteen.
Ook hier zie je weer de kenmerken die zo typisch zijn voor massief barnsteen.
Geen scherpe overgangen.
Geen samengeperste chips.
Maar een rustige, natuurlijke structuur die gedurende miljoenen jaren is ontstaan.
Enkele andere voorbeelden
Hieronder volgen nog enkele voorbeelden van natuurlijke barnstenen hangers.
Hoewel de vormgeving verschilt, hebben ze één duidelijke overeenkomst.
Je ziet telkens:
- natuurlijke wolkstructuren;
- vloeiende kleurovergangen;
- een fraaie dieptewerking;
- een levendig materiaal dat nauwelijks volledig kunstmatig is na te bootsen.
Juist door veel verschillende stukken naast elkaar te bekijken ontwikkel je vanzelf gevoel voor de verschillen tussen natuurlijk barnsteen, geperst barnsteen en copal.
Natuurlijk barnsteen onder UV
Nu wordt het interessant.
Hieronder volgen verschillende praktijkvoorbeelden van natuurlijk en geperst barnsteen onder langgolvig ultraviolet licht (365 nm).
De eerste UV-foto toont de eerder besproken rozenbroche van geperst barnsteen.
Alle foto’s daarna tonen uitsluitend massief natuurlijk barnsteen.
Wanneer de verschillende voorbeelden naast elkaar worden bekeken, worden de verschillen goed zichtbaar.
Zoals eerder aangegeven is niet alleen de kleur van belang.
Minstens zo belangrijk zijn:
- de intensiteit;
- de gelijkmatigheid;
- de verdeling van de fluorescentie.
Juist daarin zit vaak het verschil tussen natuurlijk en geperst materiaal.
Welke kleuren kun je onder UV tegenkomen?
Er bestaat geen “standaardkleur” voor barnsteen onder UV.
Afhankelijk van de herkomst, samenstelling en eventuele behandelingen kunnen verschillende fluorescentiekleuren voorkomen.
Blauw tot blauw-wit
Dit is de fluorescentie die verzamelaars doorgaans het liefst zien.
Een heldere blauwachtige fluorescentie wordt veel gezien bij natuurlijk Baltisch barnsteen en vormt een sterke aanwijzing dat sprake is van natuurlijk materiaal.
Bij grotere stukken kan deze blauwe fluorescentie bijzonder fraai zichtbaar zijn.
Melkachtig wit tot blauwachtig wit
Ook deze fluorescentie komt regelmatig voor.
Vooral helder of honingkleurig barnsteen kan onder UV een zachtere melkachtig witte of blauwachtige gloed vertonen.
Dat is volledig normaal.
Groenig tot geelgroen
Ook deze kleur kan voorkomen.
Een groenige fluorescentie wordt onder andere gezien bij verhit barnsteen of bij bepaalde oppervlakteveranderingen.
Dat betekent echter niet automatisch dat het materiaal behandeld is.
Ook hier geldt weer dat niet alleen de kleur, maar vooral de intensiteit en de gelijkmatigheid van de fluorescentie belangrijk zijn.
Oranje tot zwak geel
Deze kleuren zie je relatief vaker terug bij geperst barnsteen of copal.
Wanneer de fluorescentie bovendien zwak, vlekkerig of ongelijk verdeeld is, vormt dat opnieuw een aanwijzing dat nader onderzoek verstandig is.
Een kleine kanttekening
Foto’s onder ultraviolet licht geven helaas niet altijd exact weer wat je met het blote oog ziet.
Zo lijkt het grote stuk barnsteen van 21,4 gram op de foto witter dan het in werkelijkheid is.
In werkelijkheid vertoont dit stuk juist een prachtige blauwachtige fluorescentie.
UV-fotografie blijft daarom altijd een compromis tussen de werkelijkheid, de camera-instellingen en het beeldscherm waarop de foto’s worden bekeken.
Verhit barnsteen
Bij de uitleg van de verschillende UV-kleuren liet ik eerder de term verhit barnsteen vallen.
Die term verdient nog wat extra uitleg.
Verhit barnsteen is namelijk gewoon echt, natuurlijk barnsteen dat thermisch is behandeld om het uiterlijk te veranderen.
Het materiaal blijft dus barnsteen, maar verkeert niet langer volledig in de oorspronkelijke, natuurlijke staat.
Waarom wordt barnsteen verhit?
Het verhitten van barnsteen is geen moderne techniek.
Sterker nog, deze behandeling werd al in de negentiende eeuw toegepast.
Waarom?
Onder andere om:
- de kleur te verdiepen;
- licht honingkleurig barnsteen een warmere geel-, oranje- of roodtint te geven;
- melkachtige structuren helderder te maken;
- de bekende sun spangles te creëren;
- kleine oppervlakkige spanningen of onregelmatigheden optisch te verminderen.
Het doel is vrijwel altijd hetzelfde: het materiaal aantrekkelijker maken.
Sun spangles
Eén van de bekendste kenmerken van verhit barnsteen zijn de zogenaamde sun spangles.
Dit zijn kleine, glinsterende ster- of schijfvormige structuren die tijdens het verhitten ontstaan.
Ze kunnen bijzonder decoratief zijn en worden door veel sieradenmakers juist gewaardeerd.
Tegelijkertijd vormen ze voor verzamelaars een duidelijke aanwijzing dat het barnsteen een warmtebehandeling heeft ondergaan.
Hoe herken je verhit barnsteen?
Verhit barnsteen is vaak te herkennen aan een combinatie van kenmerken.
Zo zie je regelmatig:
- een warmere geel-, oranje- of roodbruine kleur;
- een sterkere glans van binnenuit;
- de eerder genoemde sun spangles;
- een minder natuurlijke wolkstructuur.
Geen enkel kenmerk vormt op zichzelf een sluitend bewijs, maar de combinatie van meerdere kenmerken geeft vaak een goede indruk.
Verhit barnsteen onder UV
Ook onder ultraviolet licht kunnen verschillen zichtbaar worden.
Verhit barnsteen vertoont vaak een wat geelachtigere of groenigere fluorescentie dan volledig onbehandeld barnsteen.
Soms is de fluorescentie bovendien iets minder koel blauw of minder homogeen verdeeld.
Dat betekent overigens niet dat ieder stuk met een groenige fluorescentie automatisch verhit is.
Zoals bij vrijwel alles binnen materiaalonderzoek geldt ook hier: beoordeel altijd het totaalbeeld.
Onderzoek met een loep
Ook een goede loep kan verrassend veel informatie opleveren.
Persoonlijk gebruik ik bij voorkeur een vergroting van ongeveer 10× tot maximaal 15×.
Daarmee zijn interne structuren, kleine scheurtjes en andere kenmerken vaak uitstekend zichtbaar.
Hoe je die precies beoordeelt?
Daar mag je zelf rustig eens mee experimenteren.
Een deel van het plezier zit tenslotte ook in het zelf leren kijken.
Is verhit barnsteen minder waard?
Dat hangt af van de context.
Binnen de sieradenwereld is thermisch behandeld barnsteen volledig geaccepteerd.
Voor verzamelaars ligt dat soms anders.
Daar geniet volledig natuurlijk, onbehandeld barnsteen vaak de voorkeur.
Binnen museale collecties geldt hetzelfde.
Wanneer de oorspronkelijke toestand zoveel mogelijk behouden is gebleven, heeft dat doorgaans de grootste historische waarde.
Dat betekent overigens niet dat verhit barnsteen “slecht” is.
Het is vooral belangrijk dat je weet wat je koopt.
UV is een hulpmiddel, geen eindconclusie
Ultraviolet licht behoort zonder twijfel tot de waardevolste niet-destructieve onderzoeksmethoden voor barnsteen.
Toch mag een UV-reactie nooit als enig bewijs voor echtheid worden gebruikt.
Een betrouwbare beoordeling ontstaat pas door meerdere eigenschappen met elkaar te combineren.
Denk daarbij aan:
- de interne structuur;
- de fluorescentie onder UV;
- hardheid;
- gewicht;
- afwerking;
- productietechniek;
- en vooral ervaring.
Juist die combinatie maakt materiaalonderzoek betrouwbaar.
Tot slot
Barnsteen blijft een fascinerend natuurproduct.
Van jong copal tot miljoenen jaren oud Baltisch barnsteen, van geperst materiaal tot uitzonderlijk grote natuurlijke stukken: ieder object vertelt zijn eigen verhaal.
Ultraviolet licht vormt daarbij een bijzonder waardevol hulpmiddel.
Niet omdat UV alle antwoorden geeft, maar omdat eigenschappen zichtbaar worden die onder normaal daglicht verborgen blijven.
Voor verzamelaars, restauratoren en onderzoekers is UV daarom een uitstekende aanvulling op traditioneel materiaalonderzoek.
Misschien is dat wel de belangrijkste conclusie van dit hele artikel.
Kijk niet alleen naar de kleur onder UV. Kijk naar het héle object. De interne structuur, de manier waarop het materiaal fluoresceert en de combinatie van alle kenmerken vertellen uiteindelijk het echte verhaal.
Lees ook:
Skoander en ultraviolet licht (UV)
Visie en werkwijze
Optische witmakers (OBA) in passepartouts
Kleurloos en paars glas onder UV
Handgemaakte geel glazen vaas onder UV
Indiase miniatuur schilderij onder UV licht
Verlijmde amberina kelk onder UV licht
Optische witmakers (OBA) en UV licht
Cadmiumsulfide (CdS) halsketting onder UV
Paars glazen vaasje onder UV
Schildpadglas beker onder UV
Emaille onder UV
Cadmiumselenide (CdSe) onder UV
