Waarom papier verzuurt en waarom ontzuren belangrijk kan zijn
Binnen de restauratiewereld bestaan verschillende methoden om verzuurd papier te behandelen. Eén van de bekendste systemen is Bookkeeper, een niet-waterige ontzuringsmethode die wereldwijd wordt toegepast door restauratoren, bibliotheken, archieven en musea.
Toch heb ik ervoor gekozen deze methode niet te gebruiken.
Dat betekent niet dat Bookkeeper geen waarde heeft of dat restauratoren die hiervoor kiezen ongelijk hebben. Iedere restaurator maakt keuzes op basis van ervaring, materiaalkennis en restauratiefilosofie. Mijn keuze is gebaseerd op een andere manier van kijken naar kunst op papier.
In dit artikel leg ik uit waarom.
Niet om een methode af te wijzen, maar om inzicht te geven in de afwegingen die ik maak wanneer een gravure, ets, tekening of ander werk op papier op mijn restauratietafel ligt.
Papier is een verrassend complex materiaal
Op het eerste gezicht lijkt papier een eenvoudig product.
Een vel papier voelt licht aan, is dun en lijkt weinig bijzonder. Toch bestaat papier uit een ingewikkeld netwerk van miljoenen cellulosevezels die tijdens de productie met elkaar worden verbonden tot een stevig geheel.
Juist deze cellulosevezels bepalen de sterkte, soepelheid en levensduur van het papier.
Wanneer deze vezels gezond blijven, kan papier honderden jaren meegaan.
Dat zien we bijvoorbeeld bij veel handgeschept papier uit de zestiende, zeventiende en achttiende eeuw. Ondanks hun hoge leeftijd verkeren veel van deze papieren nog altijd in uitstekende conditie.
Maar niet ieder papier is hetzelfde.
Vooral vanaf de negentiende eeuw veranderde de papierindustrie ingrijpend.
Waarom oud papier vaak sneller veroudert
Tot ver in de achttiende eeuw werd papier voornamelijk gemaakt van oude linnendoeken en katoenvezels.
Deze grondstoffen bevatten relatief weinig stoffen die het papier aantasten.
Door de enorme vraag naar papier tijdens de industriële revolutie werd steeds vaker gekozen voor hout als grondstof.
Dat maakte papier veel goedkoper en sneller te produceren.
Maar hout bevat een stof die restauratoren goed kennen:
lignine.
Lignine is een natuurlijk bestanddeel van hout en speelt een belangrijke rol in de stevigheid van een boom.
Voor papier blijkt het echter minder gunstig.
Onder invloed van licht, zuurstof en vocht breekt lignine langzaam af, waarbij zuren kunnen ontstaan die het papier aantasten.
Daarnaast werden tijdens de papierproductie verschillende chemische toevoegingen gebruikt die na verloop van tijd eveneens konden bijdragen aan verzuring.
Het gevolg kennen veel verzamelaars.
Papier vergeelt.
Wordt bros.
En scheurt steeds gemakkelijker.
Veroudering heeft meerdere oorzaken
Verzuring ontstaat niet uitsluitend tijdens de productie van papier.
Ook de manier waarop een kunstwerk wordt bewaard, ingelijst en gebruikt heeft grote invloed op de levensduur van het papier.
Langdurige blootstelling aan licht, schommelingen in temperatuur en luchtvochtigheid, vervuiling uit de lucht en contact met zure materialen kunnen het verouderingsproces aanzienlijk versnellen.
Denk bijvoorbeeld aan:
- zure rugkartons;
- houtpulpkarton;
- niet-archiefwaardige passe-partouts;
- lijmen en tapes;
- houten achterwanden;
- ongunstige bewaaromstandigheden.
Deze factoren zorgen ervoor dat zuren zich geleidelijk in het papier ophopen. Naarmate de verzuring toeneemt, worden de cellulosevezels verder aangetast. Het papier verliest langzaam zijn soepelheid, wordt brosser en scheurt gemakkelijker.
Juist daarom richt restauratie zich niet alleen op het behandelen van bestaande schade, maar ook op het wegnemen van de oorzaken die verdere achteruitgang kunnen versnellen.
Hoe werkt Bookkeeper eigenlijk?
Om te begrijpen waarom ik uiteindelijk een andere keuze maak, is het belangrijk eerst te begrijpen hoe Bookkeeper precies werkt.
Bookkeeper is geen schoonmaakmiddel.
Het verwijdert geen foxing.
Het maakt vergeeld papier niet wit.
Ook herstelt het geen beschadigingen of scheuren.
Het doel van de behandeling is uitsluitend het tegengaan van verzuring en het vertragen van de verdere afbraak van het papier.
Het is dus in de eerste plaats een conserveringsbehandeling.
Magnesiumoxide als basis
De werkzame stof in Bookkeeper bestaat uit zeer fijne deeltjes magnesiumoxide (MgO).
Deze deeltjes zijn zo klein dat ze diep tussen de papiervezels kunnen terechtkomen.
Om ze gelijkmatig over het papier te verdelen worden ze niet opgelost in water, maar in een speciale vluchtige draagvloeistof gesuspendeerd.
Tijdens de behandeling wordt deze vloeistof over het papier verdeeld.
Na korte tijd verdampt de draagvloeistof volledig.
De microscopisch kleine magnesiumoxidedeeltjes blijven vervolgens achter op en tussen de papiervezels.
Daar begint het eigenlijke chemische proces.
Van magnesiumoxide naar magnesiumhydroxide
Magnesiumoxide is een basisch oxide.
Zodra het in contact komt met vocht uit de lucht reageert het langzaam tot magnesiumhydroxide (Mg(OH)₂).
In eenvoudige vorm ziet die reactie er als volgt uit:
MgO + H₂O → Mg(OH)₂
Voor de gemiddelde verzamelaar is de reactievergelijking niet zo belangrijk.
Belangrijker is wat er daarna gebeurt.
Het gevormde magnesiumhydroxide is namelijk de verbinding die de aanwezige zuren in het papier kan neutraliseren.
Het neutraliseren van zuren
Wanneer papier verzuurt ontstaan stoffen die de cellulosevezels langzaam afbreken.
Magnesiumhydroxide reageert met deze zuren.
Daardoor worden de zuren geneutraliseerd.
Het afbraakproces van de papiervezels wordt hierdoor aanzienlijk vertraagd.
Voor de conservering van papier is dat een belangrijk voordeel.
Het doel is immers niet om een kunstwerk mooier te maken, maar om verdere achteruitgang zoveel mogelijk te beperken.
De alkalische reserve
Misschien wel het belangrijkste kenmerk van Bookkeeper is de zogenaamde alkalische reserve.
Niet alle magnesiumverbindingen reageren direct.
Een deel blijft bewust achter tussen de papiervezels.
Wanneer het papier in de toekomst opnieuw met zuren in aanraking komt, kunnen deze achtergebleven magnesiumverbindingen opnieuw reageren.
Daardoor ontstaat een soort chemische buffer die toekomstige verzuring helpt afremmen.
Juist deze alkalische reserve wordt vaak genoemd als één van de grootste voordelen van de behandeling.
En dat is ook begrijpelijk.
Vanuit conserveringsoogpunt is het een slimme gedachte.
Niet alleen de huidige verzuring wordt aangepakt, maar ook toekomstige verzuring wordt zoveel mogelijk vertraagd.
Waarom Bookkeeper wereldwijd wordt toegepast
Bookkeeper wordt niet voor niets gebruikt door restauratoren, bibliotheken en archieven over de hele wereld.
De methode heeft duidelijke voordelen.
Omdat het papier niet volledig nat hoeft te worden gemaakt, kunnen ook objecten worden behandeld waarbij een waterbehandeling risico’s met zich mee zou brengen.
Daarnaast is de behandeling geschikt voor grote collecties.
Voor bibliotheken en archieven, waar soms honderdduizenden boeken en documenten moeten worden geconserveerd, is dat een belangrijk voordeel.
Het systeem is bovendien ontwikkeld om de levensduur van papier aanzienlijk te verlengen.
Dat maakt Bookkeeper tot een serieus en internationaal erkend conserveringssysteem.
Toch roept deze methode bij mij vragen op
Juist omdat ik begrijp hoe Bookkeeper werkt, ben ik mij ook gaan afvragen wat deze behandeling precies met een kunstwerk doet.
Want dezelfde magnesiumverbindingen die verantwoordelijk zijn voor de alkalische reserve, blijven bewust in het papier aanwezig.
Dat is geen fout.
Integendeel.
Dat is precies zoals de behandeling is bedoeld.
Maar tegelijkertijd betekent het ook dat er na afloop een nieuwe stof aan het kunstwerk is toegevoegd.
Voor een archiefdocument of boek hoeft dat geen probleem te zijn.
Bij kunstwerken op papier maak ik daarin een andere afweging.
Niet omdat ik twijfel aan de chemische werking van Bookkeeper.
Integendeel.
Die werking is goed beschreven en wetenschappelijk onderbouwd.
Mijn vragen beginnen pas ná de chemie.
Welke invloed heeft een achterblijvende magnesiumverbinding op het uiterlijk van een kunstwerk?
Kan een behandeling de optische eigenschappen van het papier veranderen?
En hoe verhoudt zich dat tot mijn eigen restauratiefilosofie, waarin het behoud van de oorspronkelijke uitstraling minstens zo belangrijk is als het vertragen van chemische veroudering?
Dat is precies waar het laatste deel van dit artikel over gaat. Daar leg ik uit waarom ik uiteindelijk liever kies voor een andere benadering van ontzuren en conserveren
Waarom Skoander bewust een andere keuze maakt
Na het lezen van de eerste twee delen lijkt de conclusie misschien eenvoudig.
Bookkeeper neutraliseert zuren, brengt een alkalische reserve aan en helpt verdere verzuring van papier te vertragen.
Waarom zou je die behandeling dan niet gebruiken?
Dat is een logische vraag.
Toch kies ik er bewust voor om Bookkeeper niet toe te passen.
Niet omdat ik de chemische werking betwijfel.
Niet omdat ik collega’s die met Bookkeeper werken ongelijk geef.
Maar omdat ik bij kunstwerken op papier een andere afweging maak.
Restaureren betekent keuzes maken
Binnen de restauratie bestaat zelden één juiste oplossing.
Twee restauratoren kunnen hetzelfde object onderzoeken en, op basis van dezelfde kennis en dezelfde ethische uitgangspunten, toch tot een verschillende behandeling komen.
Dat betekent niet dat één van beide ongelijk heeft.
Restauratie is geen exacte wetenschap waarbij voor ieder object één standaardbehandeling bestaat.
Iedere restaurator ontwikkelt uiteindelijk een eigen visie op conserveren.
Mijn visie is eenvoudig.
Voeg alleen iets toe aan een kunstwerk wanneer dat écht noodzakelijk is.
Een kunstwerk is meer dan papier
Wanneer ik een ets of gravure op mijn werkbank leg, zie ik niet alleen een vel papier.
Ik zie een kunstwerk.
Niet alleen de afbeelding is belangrijk.
Ook het papier zelf maakt onderdeel uit van het kunstwerk.
De kleur van het papier.
De structuur van de vezels.
De manier waarop het licht over het oppervlak valt.
De subtiele glans.
De kleine onregelmatigheden die juist karakter geven.
Al deze eigenschappen bepalen samen de uitstraling van een kunstwerk.
Juist daarom probeer ik iedere blijvende verandering van het oppervlak zorgvuldig af te wegen.
De alkalische reserve
Bookkeeper is ontwikkeld om een alkalische reserve achter te laten.
Dat is geen nadeel van de behandeling.
Dat is juist de bedoeling.
De achterblijvende magnesiumverbindingen moeten toekomstige verzuring helpen neutraliseren.
Vanuit conservering bekeken is dat een begrijpelijk uitgangspunt.
Toch betekent dit tegelijkertijd dat er na de behandeling bewust een nieuwe stof in het papier aanwezig blijft.
Voor archiefstukken, boeken of documenten hoeft dat geen bezwaar te zijn.
Daar staat vooral het behoud van de informatie centraal.
Bij kunstwerken op papier kijk ik daar anders naar.
Het papieroppervlak
Binnen de restauratieliteratuur is beschreven dat niet-waterige ontzuringssystemen op basis van magnesiumverbindingen onder bepaalde omstandigheden een zichtbaar residu of een lichte matte waas kunnen achterlaten.
De mate waarin dat optreedt is afhankelijk van verschillende factoren, waaronder de papiersoort, de oppervlakte-eigenschappen van het papier en de hoeveelheid aangebracht materiaal.
Bij sommige objecten zal dat nauwelijks waarneembaar zijn.
Bij andere kan het wel zichtbaar zijn.
Juist die mogelijkheid speelt voor mij een belangrijke rol.
Een gravure leeft van nuance.
Van subtiele grijstinten.
Van diepe zwarten.
Van helder papier.
Van het contrast tussen drukinkt en papier.
Wanneer het papieroppervlak optisch verandert, verandert ook de manier waarop het kunstwerk wordt ervaren.
Voor mij is dat een belangrijke afweging.
Waarom ik liever verwijder dan toevoeg
Wanneer een kunstwerk daarvoor geschikt is, geef ik de voorkeur aan een zorgvuldig uitgevoerde natte behandeling.
Het verschil zit voor mij niet alleen in de chemie.
Het zit vooral in de manier waarop het probleem wordt benaderd.
Tijdens een wasbehandeling worden wateroplosbare zuren daadwerkelijk uit het papier verwijderd.
Hetzelfde geldt vaak voor afbraakproducten die in de loop van tientallen jaren zijn ontstaan.
Daarnaast verdwijnen regelmatig ook oude verkleuringen, vuil en resten afkomstig van zure passe-partouts of achterwanden.
Met andere woorden:
Ik probeer niet alleen de gevolgen van verzuring af te remmen.
Ik probeer ook de stoffen die daarvoor verantwoordelijk zijn zoveel mogelijk uit het papier te verwijderen.
Daarmee blijft geen nieuwe vaste stof achter op of tussen de papiervezels.
Juist dat past beter bij mijn manier van restaureren.
Wassen is geen wondermiddel
Dat betekent niet dat wassen altijd de beste oplossing is.
Integendeel.
Sommige inkten lossen op.
Sommige kleurstoffen zijn watergevoelig.
Sommige aquarellen verdragen een waterbehandeling niet.
Ook sterk beschadigd papier vraagt soms om een andere aanpak.
Daarom bestaat binnen restauratie geen standaardbehandeling.
Ieder object wordt afzonderlijk beoordeeld.
Soms is wassen verantwoord.
Soms niet.
Soms is helemaal geen behandeling de beste keuze.
Het object bepaalt de behandeling.
Nooit andersom.
Waarom ik deze keuze maak
Ik krijg regelmatig de vraag waarom ik geen Bookkeeper aanbied.
Het antwoord is dus niet dat ik de methode afwijs.
Mijn antwoord is veel eenvoudiger.
Mijn werk bestaat grotendeels uit etsen, gravures, tekeningen en andere kunstwerken op papier.
Bij dat soort objecten hecht ik grote waarde aan de oorspronkelijke uitstraling van het papier.
Wanneer een behandeling niet alleen het papier conserveert, maar tegelijkertijd ook het oppervlak blijvend kan beïnvloeden, maak ik liever een andere keuze.
Wanneer een veilige natte behandeling mogelijk is, geef ik de voorkeur aan een methode waarbij schadelijke stoffen uit het papier worden verwijderd, zonder dat er bewust een nieuwe vaste stof in het papier achterblijft.
Restaureren is maatwerk
Misschien is dat wel de belangrijkste boodschap van dit hele artikel.
Er bestaat binnen restauratie zelden één universele oplossing.
Iedere behandeling vraagt om een zorgvuldige afweging tussen conservering, materiaalgedrag, esthetiek en risico.
Bookkeeper is een methode die binnen de restauratiewereld een duidelijke plaats heeft en waarvoor goede argumenten bestaan.
Mijn keuze om deze methode niet toe te passen is daarom geen kritiek op collega’s die daar anders over denken.
Het is een bewuste keuze die voortkomt uit mijn eigen restauratiefilosofie.
Ik probeer een kunstwerk zo te behandelen dat niet de restauratie centraal staat, maar het object zelf.
Niet méér doen dan noodzakelijk.
Niet toevoegen wanneer verwijderen mogelijk is.
En altijd het kunstwerk vooropstellen.
Dat is de filosofie van Skoander
Lees ook:
Papier ontzuren
Conserverend inlijsten
Optische witmakers (OBA) en UV licht
Optische witmakers (OBA) in passepartouts
Skoander Art Care
Praktijkvoorbeelden
Waarom restauratoren soms zonder handschoenen werken
Skoander en ultraviolet licht (UV)
